یادداشتی بر کتاب ایرج کیانی
امیرحسین بریمانی

نویسنده : امیرحسین بریمانی
تاریخ ارسال : سیزدهم خرداد ماه ١٣٩۶


یادداشتی بر کتاب ایرج کیانی
امیرحسین بریمانی


 حمید شریف نیا در مقاله خود با نام «شعر در گردابی» شعری از کتاب ایرج کیانی در انتشارات بوتیمار را به نام منوچهر غفوریان آورده ست. این مقاله در سال 84 نوشته شده و کتاب در سال 95 منتشر. حال باتوجه به اینکه شخصا در صحت و سقم کار حمید شریف نیا شکی ندارم، یا نام منوچهر غفوریان به صورت سهوی زیر پای شعر کیانی در آن مقاله آورده شده، یا ایرج کیانی مدتی با نام مستعار شعر چاپ می کرده ست و یا هزار احتمال دیگر. باتوجه به این تردید، شعر مذکور با "نام سیاه بختی کلاغ" را با شعر "مردها و کوه ها" مقایسه می کنم تا به این تردید واهی پاسخ بدهم. این دو شعر، موضوع نسبتن یکسانی دارند. پس اگر تفاوتی عجیبی در نحوه اجرا وجود نداشته باشد، هر دو شعر متعلق به کیانی هستند. درغیر اینصورت، به شکلی کارآگاهانه می توان گفت که تفاوت دوره های مختلف شعری کیانی زیاد است! به هرحال این هم روشی ست برای نوشتن راجع به کتاب ها. روش های دیگر مگر چه چیزی به ادبیات افزوده ند که این یادداشت قرار نیست بیفزاید؟!
  پیش از هر استدلالی باید بگویم شعر "سیاه بختی بال کلاغ" که موضوع صحبت ماست، خیره کننده ست و وقتی در اواخر کتاب به آن برخورد کردم، این شعر نسبت به دیگر اشعار کیانی خیره کننده تر به نظرم آمد. این شعر برخاسته از فضای سیاسی آن دوران است. شعر، شب یک نبرد خونین را تصویر می کند و چنان که بر می آید، تکیه بر عواطف شکست خوردگان دارد: "به تیغ تشنه ی آوار مبتلا گردد/هرآنکه در این کوی خانه می سازد". این دو شعر از کتاب ایرج کیانی را در پایین بخانید:

سیاه بختی کلاغ:


سپاه بود و سیاهی
و اسب وحشی مهتاب
در طویله ابر
و باد و نیزه و تیر

یکی به خاک افتاد
و گفت:
-به تیغ تشنه ی آوار مبتلا گردد
هرآنکه در این کوی خانه می سازد

یکی به خون غلتید
و گفت:
-حدیث راهبری را کسی نمی داند
همیشه حرف دروغی ست بر کتیبه ی ما

یکی به پا برخاست
و گفت:
-عصای خویشتنیم و به خویش محتاجیم
برای کور شب پرستاره لازم نیست

یکی نشست و گریست
و گفت:
-شکستن ار نتوانی غرور عنقا را
سیاه بختی بال کلاغ را بشکن

و من
-کنار اطاقم-
ترانه سر دادم:
-چنان نشستم و از آسمان جدا ماندم
که بند بند تنم؛
بوی آشیانه گرفت.


مردها و کوه ها:


کوه ها صف بسته اند
کام شان باز است و کندوی
هزاران مرد
قله هاشان
-جای صدها پای بی آرام
*
مردها صف بسته اند
در فضای خالی آن ها
-طنابی سخت
یا به اوج قله ها آرام می گیرند
یا که می میرند
جنبش آنان
تلاش مور را ماند
*
پشت گرم خام شان
-دندانه های کوه
راحت یک شب درآنجا
-غار
تا سحر
-بیدار
*
صبح-
از نو می شود پیکارهاشان آغاز
چون کبوترهای در پرواز-
روی بام سنگ ها با شوق
می خوانند:
پیروزی نصیب ماست
پیروزی نصیب ماست
*
تا به اوج قله
راهی نیست
اما...
لغزشی
و
دره ای تا بین هایت
*
نعش ها صف بسته اند.
در هردو این اشعار، یک عده یی هستند که شکست خورده ند و روحیه یی نومیدانه بر فضای هردو شعر حاکم است. در هردو شعر، نوعی تمسخر کردنِ توام با ترحم نسبت به شکست خوردگان وجود دارد. در اولی می گوید: " همیشه حرف دروغی ست بر کتیبه ما" و در دومی: "جنبش آنان تلاش مور را ماند". تصویرسازی و استفاده از ضربآهنگ گرچه در شعر اول بسیار درخشان تر است اما شباهت ها در عناصر و فضاهای به کار رفته در دو شعر آنقدر واضح هستند که جای تردیدی باقی نمی ماند. در هر دو شعر، راوی بیرون از درگیری ایستاده ست و رویدادها را بازگو می کند. اما کیانی در شعری دیگر می گوید: "این مردمان بیمار/کاری بجز نشستن/-بر سنگ های داغ/کاری بجز سکوت/-نمی دانند". و در ادامه همین شعر، قهرمان مردی را می ستاید: "مرد شهید/-مُرد/و تنگنای زمین را/در انحصار خویش/تکرار کرد و/-مرد". و در شعری دیگر هم دوباره مردم را مورد شماتت قرار می دهد: "در اتاقی که به دریا می ماند/من و جمعی دیگر-/مانده بودیم سراپا خاموش/و در آن هیبت، آن بی خویشی/انتظار عبثی با ما بود/.../می اندیشیدیم:/ به اتاقی دیگر/-دریاتر/و اتاقی دیگر اقیانوس". به گفته کتاب، این دو شعر اخیر متعلق به سال 45 و 46 هستند. درواقع در این دو شعر، تصور آرمانی از مردم وجود ندارد و یا اگر هم وجود دارد، در وجودِ یک قهرمان خلاصه می شود و باز همین هم دستمایه یی برای تحقیر مردم به شمار می رود. البته همانطور که گفته شد، تحقیر و تمسخر توام با ترحم وجود دارد. به عنوان مثال، در شعری دیگر هم مردم اینطور تصویر می شوند: "ما بره های گمراه..". . اما تفاوتی مهم میان دو شعری که متنشان کامل آمد، با شعرهای نام برده دیگر وجود دارد و آن اینکه در دو شعر اول، مردم مظلوم و درحال مبارزه هستند و علت شکستشان، ناتوانی ست و نه نابخردی. در شعر اول، دروغ های نوشته شده روی کتیبه ها، علت یک انگیزه واهی و درنتیجه شکست به شمار می رود و در دومی هم یک لغزش. لغزش، بار تحقیرآمیز "خطا" و یا حتا مدل کمتر تحقیرآمیز آن یعنی "اشتباه" را ندارد بلکه ناگزیر به نظر می آید؛ اشتباهی که فرد در آن کمتر تقصیری دارد. اما در اشعار دسته ی دوم، انسان ها گناه کارند. در شعر دیگری که احتمالن در دسته دوم قرار می گیرد، می گوید: "نیمه های شب/گرگ ها با یک دلی سوی کنام خویش/رفتند/و یکی از ما/دیگری را خورد!". آن شعرهای سال چهل پنج و چهل شش که در آنان کمتر امید و تحرکی وجود دارد، با ورود به سال پنجاه و دو، به غم نامه های حاصل از سرکوب تغییر شکل می دهد که در آنان رگه هایی کوچک از امید هم در کنار سوگواری وجود دارد: "از اسارت/ تا باد/از قفس/تا فریاد/از تو/تا ابریشم/ای غرور زنجیر/بار کوهی که نه در قامت من/با قیامی که نه در پای شما/چه کسی می خواهد/خونش را به تماشای خیابان ببرد؟/.../از اسارت/تا باد/حرف آزادی هرکجا رفتن/حرف بوی گل/جای باروت" که البته شباهت هایی کوچک هم میان این شعر و آن شعر معروف رویایی وجود دارد: "از تو سخن/از به آزادی". درنهایت ازین لحاظ دودسته شعر در اشعار کیانی به چشم می خورد. اما خارج ازین اشعار، اغلب اشعار کیانی در ستایش معشوق به شمار می روند. در این اشعار، معشوق با ابزار شرقی ستوده می شود و روحیه عارفانه رایج در میان شعر حجمی ها را رعایت می کند: "وقتی از باور خود برگردی/زنی از هسته/برون می آید/که تنش/بوی گلابی دارد/ زنی از حافظه مشرق عشق/که نجابت را/تف خواهد کرد". کوتاه در مورد این دسته از اشعار می توان گفت که ستودن معشوق در این اشعار همواره به کمک تداعی ها صورت می گیرد: "تومثل گیاهان دارویی/از ریشه خوبی". معشوق چیزی ست حاصل از تلفیق عواطف، اشیا و تداعی ها: "چتر از تو/بویی از باران گرفته ست". و یا: "در چشم های تو/آذوفه های زمستان بود". و مثال آخر: "با لبانی که تراوش را باور دارد/آب از قمقمه ات می نوشد". البته این دسته سوم با توجه به هردو دسته پیش از خود قابل توضیح است. در شرایطی که شاعر انگیزه تغییرخاهی را از دست داده و همه چیز را شکست خورده می بینید، اغلب یا به مذهب می گراید یا به عشق. کیانی مذهب را انکار کرد و به دومی پناه برد: مردها پیرند/.../و نمی دانند/هر خدایی زاده ی فکر فقیری بود".
   هدف ازین یادداشت کوتاه، نه اثبات چیزی بود و نه رد چیزی. در این یادداشت صرفا سه دسته از اشعار ایرج کیانی تفکیک شده ند که البته دوتای اول، شباهت هایی با یکدیگر دارند و احتمالن چرایی تفاوت آنان نیز باتوجه زمان سرایش آنان قابل توضیح است که متاسفانه "به علت پاره بودن جلد، مشخصات دیگری" از چند شعر موجود در این کتاب برای حمید شریف نیا عزیز یافت نشده ست.


      چاپ صفحه


بیان دیدگاه ها

نام و نام خانوادگی : *
ایمیل :
URL :
دیدگاه شما : *
 
کد امنیتی :
 



ارسال شده توسط : سید حمید شریف نیا
آدرس اینترنتی : http://

سلام. خیلی خیلی ممنونم از امیر حسین بریمانی دوست و برادرم. حق با شماست در مقاله ای که آن سال نوشتم به اشتباه نام منوچهر غفوریان پای سطری از شعر کیانی آمده است.
اما به قول امیر حسین اگر این هم بهانه ای باشد برای نوشتن درباره ایرج کیانی بسی جای خوشحالی است. امیر حسین جان سپاس از شما

برادرت سید حمید