نگاهی به مجموعه شعر میخوش ولی زاده
مهرنوش قربانعلی
تاریخ ارسال : 30 آبان 05
بخش : اندیشه و نقد
وقتی جامعه در روان آدمی ادامه پیدا میکند؛
نگاهی به «سواران در سایهی ابر» سرودهی میخوش ولیزاده
مهرنوش قربانعلی
شعر اجتماعی را نمیتوان تنها با شمارش موضوعاتی چون جنگ، فقر، اعتراض، سیاست یا مسائل اجتماعی در یک مجموعه شعری شناسایی کرد. اجتماعیبودن شعر، در معنای عمیقتر، به نحوهای مربوط است که تجربهٔ فردی در پیوند با ساختارهای جمعی، مناسبات اجتماعی و وضعیت تاریخی شکل میگیرد و به زبان شعر درمیآید. از این منظر، جامعه صرفاً موضوع شعر نیست؛ بلکه میتواند در ساختار ادراک، عاطفه، حافظه و حتی تخیل شاعر حضور پیدا کند. در چنین رویکردی، برای خواندن یک مجموعهٔ شعری باید پرسید جهان اجتماعی چگونه در جهان شعر بازسازی شده و چگونه تجربهٔ جمعی در روان و زیست فردی ادامه یافته است.
این نگاه با رویکرد «ساختارگرایی تکوینی» لوسین گلدمن قرابت دارد. در این رویکرد، اثر ادبی نه بازتاب مکانیکی و مستقیم واقعیت اجتماعی، بلکه ساختاری معنادار است که میتوان میان جهان اثر و ساختار ذهنی و جهانبینی گروه اجتماعیِ مرتبط با آن، نوعی رابطهٔ معنادار و قابل تبیین برقرار کرد. بنابراین، جامعه را نباید در شعر صرفاً در سطح مضمون جستوجو کرد؛ بلکه باید دید مناسبات اجتماعی چگونه به تصویر، استعاره، تقابل، فضا، عاطفه و ساختار کلی اثر راه یافتهاند. مفهوم «جهانبینی» در این میان اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا واسطهای است میان تجربهٔ اجتماعی و صورت ادبی آن.
«سواران در سایهی ابر» سرودهٔ میخوش ولیزاده، از همین منظر، مجموعهای قابل تأمل است؛ زیرا در آن امر اجتماعی غالباً از سطح گزارش یک رویداد یا طرح مستقیم یک مسئله فراتر میرود و به تجربهای روانی و وجودی تبدیل میشود. جامعه در بسیاری از شعرهای این مجموعه زخمی است و این زخم در روان انسان ادامه پیدا میکند. فقدان، بیپناهی، تنهایی، اختلال در روابط انسانی و فرسودگی امید، هم در جهان بیرونی شعر حضور دارند و هم در درون سوژهٔ شاعرانه رسوب میکنند.
یکی از نمونههای روشن این پیوند را میتوان در شعری دید که پاییز را به مسائل اجتماعی پیوند میدهد. شاعر ابتدا با تصویرهایی طبیعی وارد شعر میشود: «زنگوله اش را باد آویزان کرده از برگ هر درخت» و سپس پاییز را فصلی معرفی میکند که «بی خبر بی صدا نمی آید». اما طبیعت بهسرعت به فضای اجتماعی منتقل میشود.شعر از یک تجربهٔ صرفاً فصلی دور میکند و به تجربهای جمعی و تاریخی نزدیک میسازد. با این حال، شعر در نهایت به گزارش اجتماعی ختم نمیشود؛ فقدان امید به صورت یک آسیب روانی و جمعی خود را نشان میدهد: «و فراموش می کنند / که بعد از زمستان بهار می آید / جوانه زدن را فراموش می کنند».
همین حرکت از جامعه به روان در تصویر دیگری نیز دیده میشود؛ جایی که شاعر وضعیت خانواده را با عناصر طبیعی توضیح میدهد: «پدرم ابری / مادرم آفتابی / و من همیشه بارانی ام». این سهگانهٔ تصویری، رابطهٔ میان وضعیت خانوادگی و روان فرد را در قالبی استعاری فشرده میکند. «بارانیبودن» شاعر در ادامه با گریه و حساسیت نسبت به «هر افتادنی» پیوند میخورد و نشان میدهد که تجربهٔ فردیِ شاعر از جهان، جدا از محیط عاطفی و اجتماعی پیرامون او نیست.
در شعر «در صف نان چه می گذرد» نیز امر اجتماعی مستقیماً وارد متن میشود، اما شاعر آن را به تجربهای گستردهتر از زندگی پیوند میزند: «در صف نان چه می گذرد / که در صف زندگی نیست». صف نان در اینجا فقط صفی برای دستیابی به یک نیاز مادی نیست؛ به استعارهای از مناسبات زندگی بدل میشود. آمدن و رفتن آدمها، هجوم، ترس و بینظمی، در کنار تصویر قبرستان قرار میگیرد و در پایان، «نان» با مفهوم نظم اجتماعی گره میخورد: «همه جا به نان نظم را قسمت می کنند». بدین ترتیب، یک موقعیت روزمره و اقتصادی به تصویری از مناسبات انسانی و اجتماعی تبدیل میشود.
یکی از ویژگیهای قابل توجه مجموعه، حضور طبیعت به عنوان عنصری صرفاً تزئینی نیست. باد، باران، ابر، آفتاب، پاییز، جنگل، پرنده و گوزن، در بسیاری از موارد حامل تجربههای انسانی و اجتماعیاند. طبیعت در این شعرها اغلب زخمی، ناآرام یا در معرض تهدید است و از همین راه با وضعیت انسان هممعنا میشود.
در شعری که با تصویر گوزن جوان شکل میگیرد، طبیعت به عرصهٔ جنگ و خشونت انسانی کشیده میشود: «نشسته نفت بر آتش است در جنگل». گوزنی که از زخم گریخته و باردار است، در برابر تفنگ و رعد قرار میگیرد؛ اما خشونت انسانی و طبیعی، نسبت به ترس و آسیب موجود زنده بیاعتناست: «آن تفنگ شلیک می کند و نمی داند تو بارداری». مرزهایی که انسان برای حرکت حیوان و حتی «پریدن آخرین پرنده» ترسیم کرده، به یکی از نمودهای مهم مداخلهٔ انسان در آزادی طبیعت تبدیل میشود.
این شعر در ادامه از طبیعت به مسئلهٔ انسان بازمیگردد و پرسش اخلاقی خود را آشکارتر میکند. شاعر پس از تصویر جنگل و گوزن، به اتاق خرابه، خواب ناآرام کودک و سقوط موشک میرسد و میگوید: «جنگ جز ما کسی را نمی شناسد». در اینجا جنگ دیگر یک رویداد بیرونی نیست؛ تجربهای است که با انسان تعریف میشود و به انسان بازمیگردد. حتی تصویر تلخ «شب را ما با کباب تو سیر می کنیم» تضاد میان رفاه و رنج، انسان و طبیعت و اخلاق و منفعت را برجسته میکند.
خانه و خیابان نیز در «سواران در سایهی ابر» دو فضای صرفاً جغرافیایی نیستند؛ بلکه دو قطب مهم تجربهٔ انسانیاند. خانه میتواند محل امنیت باشد، اما در برخی شعرها به فضای فقدان، انتظار یا حبس تبدیل میشود. خیابان نیز گاه محل رفتوآمد و زندگی و گاه محل خشونت و بیپناهی است. این دوگانگی در شعر پرنده به شکلی نمادین نمود پیدا میکند: «به پرنده که اهلی دستم بود / و جز خانه ام خانه ای نداشت / قفسی در خیابان آویختم». پرندهای که پیشتر با خانه تعریف میشده، اکنون در خیابان و درون قفس قرار گرفته است. خانه، خیابان و قفس در کنار هم شبکهای از مفاهیم تعلق، آزادی و محدودیت میسازند.
در همین شعر، انتظار برای آمدن مهمان و بارانی که خانه و خیابان و کوچه را شسته است، در نهایت به نیامدن کسی منتهی میشود. از این رو، باران که در بسیاری از سنتهای شعری میتواند نشانهٔ تازگی و طراوت باشد، در اینجا الزاماً به رهایی منجر نمیشود. طبیعت میتواند همهچیز را «آب و جارو» کند، اما خلأ انسانی همچنان باقی بماند. این نوع جابهجایی معنایی از ویژگیهای قابل توجه مجموعه است.
آینه نیز در این کتاب به یکی از ابزارهای مواجههٔ سوژه با خویشتن تبدیل میشود. در شعری، شاعر مخاطب را به دیدن چهرهٔ خود در آینه دعوت میکند: «به چشمان در آینه سلام کن / خوش آمد بگو / به او که تو را می بیند / می شناسد / لبخند می زند». اما این خوشامدگویی خیلی زود به مواجهه با خطوط صورت و سردی نگاه میرسد. آینه در اینجا فقط بازتاب ظاهر نیست؛ سطحی است که انسان را با تغییر، فاصله، فقدان و شناخت خویشتن روبهرو میکند. در ادامه نیز رابطهٔ عاطفی به مفهوم «رهایی» میرسد و گندمزار در برابر باد، در شکلهای سبز، زرد و خاکسترین، نوعی چرخهٔ رویش، فرسودگی و فقدان را تداعی میکند.
رابطهٔ عشق و فقدان در مجموعه، اغلب از سطح تغزل متعارف فراتر میرود. در شعری که با عنوان «رویِش دوباره» شناخته میشود، میل به دیدار و بوسیدن پیشانی معشوق با تصویر مرگ همراه میشود: «دوباره زنده شوم و تو را ببینم / بارها پیشانی ات را ببوسم و بمیرم». از سوی دیگر، اندوه به عنصری عینی تبدیل میشود: «اندوهم را در گلدان خانه پنهان می کنم / و دیگر به آن آب نمی دهم». اندوه در اینجا چیزی انتزاعی نیست؛ مانند گیاهی است که میتوان آن را در خانه کاشت، پنهان کرد و از آب محروم ساخت.
در چنین فضایی، مرگ نیز یکی از عناصر تکرارشوندهٔ جهانبینی مجموعه است. در جایی «زمان» به «اسب مسابقه» تشبیه میشود که «سوار خود را جا گذاشته» و در ادامه، مرگ «نام دیگری» مییابد که به رفتن شباهت دارد. این تصویرها نشان میدهند که مرگ در شعرهای ولیزاده الزاماً نقطهٔ مقابل زندگی نیست؛ بلکه در بسیاری موارد در امتداد تجربهٔ زیستن قرار دارد و با زمان، فقدان و رفتن پیوند میخورد.
در پایان مجموعه نیز این پیوند میان زندگی، مرگ و شعر به صورتی فشردهتر آشکار میشود: «فلوتی بساز از استخوانم / که حسرت ها را نوایی باشد بعد از مردن». استخوان، مرگ و موسیقی در این تصویر در کنار هم قرار میگیرند و از بدن مرده، امکان تداوم صدا ساخته میشود. در ادامه، جملهٔ «زندگانی می توانست طولانی تر از این حرف ها باشد / وقتی که مرگ پایانی ندارد» نگاه پارادوکسیکال شاعر به زندگی و مرگ را کامل میکند. زندگی کوتاه و مرگ بیپایان، دو سوی یک تجربهاند و شعر در این میان میکوشد چیزی از انسان را پس از خاموشی حفظ کند.
مسئلهٔ زن نیز در مجموعه در پیوند با زخم، خشونت و امکان رهایی مطرح میشود. عنوان «زن یا تن» خود بر دوگانهای انگشت میگذارد که در فرهنگ اجتماعی، میان هویت انسانی زن و تقلیل او به بدن شکل گرفته است. عبارت «زن یا تن / فروشی نیست» این تقلیل را به چالش میکشد و زن را از موقعیتی که قرار میگیرد، جدا میکند.
در شعری دیگر، خطاب به زن، شاعر از او میخواهد از طوفان، مرد و زخمهایش نترسد و زخمها را پنهان نکند: «زخم هایت را هم از کسی پنهان نکن». حتی جملهٔ «زخم ها بوسیدنی هستند» معنای زخم را از نشانهٔ ضعف به نشانهای از تجربه و امکان ترمیم تبدیل میکند. در اینجا بدن زن و زخم او به سطحی برای بیان خشونت و همزمان امکان بازیابی خویشتن تبدیل میشود.
از نظر ساختاری، یکی از امتیازهای مجموعه این است که تصاویر و مضمونهای آن در بسیاری موارد یکدیگر را تکمیل میکنند. باد، باران، ابر، آتش، خاکستر، جنگل، پرنده، قفس، آینه، گندمزار، زخم، استخوان و مرگ، اگرچه در شعرهای مختلف با کارکردهای متفاوت ظاهر میشوند، در مجموع به شکلگیری جهانی کمک میکنند که در آن آزادی و محدودیت، زندگی و مرگ، امید و فرسودگی، طبیعت و خشونت انسانی دائماً در حال تقابلاند. از این منظر، مجموعه بیش از آنکه مجموعهای از شعرهای منفرد و بیارتباط باشد، واجد برخی پیوندهای درونی و مضمونی است.
با این همه، همین گرایش به تصویرسازی و جابهجاییهای پیدرپی میان حوزههای معنایی، در برخی شعرها به نقطهٔ آسیبپذیر مجموعه نیز تبدیل میشود. گاهی تصویرها با قدرت عاطفی و تخیلی فراوان ظاهر میشوند، اما رابطهٔ میان آنها به اندازهٔ خود تصویر روشن و پرورده نیست. در چنین مواردی، شعر بر نیروی تکتصویر یا تکسطر متکی میشود و حرکت کلی آن از انسجام کمتری برخوردار است. این مسئله البته از ارزش تصاویر موفق مجموعه نمیکاهد، اما نشان میدهد که در برخی شعرها، امکان فشردهتر کردن زبان و حذف پیوندهای توضیحی یا تصویرهای کماثر میتوانست به استحکام ساختار شعر کمک کند.
در مقابل، هرجا تصویر با تجربهٔ زیسته و ساختار عاطفی شعر پیوندی ارگانیک پیدا میکند، شعر از سطح بیان یک احساس یا طرح یک مسئله فراتر میرود و به کشف شاعرانه دست مییابد. «صف نان»، «گوزن باردار»، «پرندهٔ در قفس»، «آینه»، «گندمزار» و «فلوتی از استخوان» از جمله تصویرهایی هستند که صرفاً تزئین زبان نیستند؛ بلکه بخشی از جهان معنایی شعر را میسازند و میتوانند پس از پایان خوانش نیز در ذهن مخاطب باقی بمانند.
از منظر ساختارگرایی تکوینی گلدمن، اهمیت «سواران در سایهی ابر» دقیقاً در همین نقطه آشکار میشود: مجموعه، واقعیت اجتماعی را به شکل گزارشی بازتاب نمیدهد؛ بلکه آن را از صافی عاطفه، تخیل و تجربهٔ فردی عبور میدهد و به ساختاری شاعرانه تبدیل میکند. صف نان به زندگی بدل میشود، جنگ به خواب کودک و بدن گوزن راه پیدا میکند، خشونت اجتماعی در زخم زن و تنهایی انسان رسوب میکند، و فقدان در آینه، گندمزار و خانه بازتاب مییابد. بنابراین، جامعه در این شعرها بیرون از انسان باقی نمیماند؛ وارد روان او میشود و از آنجا به زبان شعر بازمیگردد.
«سواران در سایهی ابر» را میتوان مجموعهای دانست که دستاوردش در پیوند دادن امر اجتماعی با امر شخصی، و امر بیرونی با امر درونی است. شاعر نه از جامعه به عنوان موضوعی جدا از خود سخن میگوید و نه تجربهٔ فردی را در خلأ اجتماعی قرار میدهد. جهان این شعرها جهانی است که در آن جنگ به طبیعت آسیب میزند، خشونت به بدن و روان راه مییابد، فقدان به خانه و آینه وارد میشود و امید، با وجود همهٔ این زخمها، همچنان به صورت امکان «جوانه زدن» باقی میماند.
حرکت از «جهان» به «انسان» و از «انسان» دوباره به «جهان». ابر، باران، باد، جنگل، پرنده و گندمزار در این شعرها فقط عناصر طبیعت نیستند؛ همانقدر که انسان در آنها دیده میشود، جامعه نیز در روان انسان ادامه پیدا میکند. از این منظر، عنوان «سواران در سایهی ابر» نیز میتواند با کلیت جهان مجموعه تناسبی معنایی پیدا کند: انسانهایی که در سایهٔ وضعیت تاریخی و اجتماعی خود حرکت میکنند، اما هنوز در جستوجوی راهی برای عبور، رهایی، عشق و ادامهٔ زندگیاند. مجموعه در بهترین لحظههای خود موفق میشود این وضعیت را نه با بیانی خطابی، بلکه با تصویر و عاطفه به تجربهای شاعرانه تبدیل کند؛ و همین تبدیلِ زخم اجتماعی به تجربهٔ فردی و شعر، مهمترین ظرفیت ادبی «سواران در سایهی ابر» است.
| لینک کوتاه : |
چاپ صفحه
