نگاهی به شعر شفیعی کدکنی
سید مرتضی معراجی


نگاهی به شعر شفیعی کدکنی
سید مرتضی معراجی نویسنده : سید مرتضی معراجی
تاریخ ارسال :‌ 30 آبان 05
بخش : اندیشه و نقد

 

 

 

 

 

طراوت طبیعت در کوچه باغهای نشابور

نگاهی به شعر دکتر شفیعی کدکنی (م.سرشک)

سید مرتضی معراجی

 

استاد دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی (م.سرشک) را همة اهل ادب و اهالی دیار شعر به خوبی می شناسند چرا که او همزمان با سرایش به تحقیق و تنقیح و نمایاندن تئوری های قدیم و جدید شعر پارسی همت گماشت و همواره از پیشروان ادبیات معاصر زبان فارسی و آگاهان در این زمینه می باشد.

« شفیعی کدکنی » جدا از همة آثار تحقیقی و تدریسی اش از شاعران بزرگ و شناخته شدة شعر معاصر فارسی است که مطالعة دفترهای شعرش همیشه مورد توجه بوده است و بررسی اینگونه آثار او به واقع برسی گوشه ای از تاریخ پربار چندین دهة شعر فارسی است.

به هر حال نگارنده چندین سال پیش سیر و سیاحتی در آثار شعری «م.سرشک» داشت که موجب چند یادداشت کوتاه برای خودش شد و بخاطر اینکه مدتها از کتب منتشر شدة دکتر خبری نبود این یاد داشت ها نیز بی سر انجام ماند؛ چون جوانان نمی توانستند با چیزی که در دسترسشان نبود ارتباط برقرار کنند و منظور یادداشت ها را دریابند. اما در سال 7-1376هـ.ش با چاپ مجدد آثار شعری دکتر شفیعی کدکنی دوباره شور و شوق گذشته در دل زنده شد و موجب گردید که این نوشتة کوتاه و نگاه گذرا دوباره جان بگیرد. 

پیش از شروع مطلب اصلی یاد آور می شود که این قلم مانند همة اهل ادب و علاقمندان به آثار استاد بخوبی آگاه است که شعر «م.سرشک» بیش و پیش از هر چیزی شعری کاملاً « سیاسی ـ اجتماعی» است و ایشان خود از پایه گذاران و گسترش دهندگان شعر سمبولیک سیاسی در دوران خود بودند و پرداختن به مضامین و زبان و نگاه ایشان در آثارشان مقوله ای مبسوط و خارج از بحث این نوشته کوتاه است و آنچه مورد اشاره ما در این مقاله است تنها، نگاه به آمیختگی مظاهر طبیعی در اشعار ایشان، با نمونه هایی از دفتر شعر « در کوچه باغهای نشابور » است.

بی شک اگر به آثار مختلف شعرا، چه قدیمی و چه معاصر، نگاهی کوتاه داشته باشیم، پی می بریم که برخی از تصاویر، موضوع، مضمونها، شیوه ها و حتی کلمات هستند که بارها و بارها تکرار شده اند و در واقع تم اصلی و محمل افکار و اندیشه های خالق خود می باشند و اگر با این دیدگاه به اختصار بخواهیم به آثار شعرا نگاه کنیم باید مثلاً بگوییم ما «خیام» را بیشتر با «کوزه های سؤال»، حافظ را با « رندی های مغانه »، سعدی را با « جمال پرستی» ها، اخوان را با « ناامیدی» ها و ... می شناسیم و اگر چنین باشد، شفیعی کدکنی را باید با « طبیعت گرایی » اش در نظر بیاوریم.

طبیعت سرزنده، زیبا و جادویی شعر شفیعی، سبزی، طراوت و حیات خود را در سراسر سروده هایش گسترش داده است و تمام تصاویر و عناصر خیال انگیز یا به تعبیر خودش « صور خیال» سروده های او را به خود اختصاص داده است؛ چنانکه شعر شفیعی پس از بیرون آمدن از دایرة تأثیر گذاری استاد همشهری اش زنده یاد « مهدی اخوان ثالث »، از نظر تصویری، شعری است کاملاً طبیعت گرا و کمتر سروده ای از او را می بینیم که عنصری از طبیعت در آن به چشم نخورد.

شفیعی کدکنی پس از « زمزمه » هایِ « شبخوانی » اش، وقتی که « مثل درخت در شب باران»، « از زبان برگ » « درکوچه باغهای نشابور»، « بوی جوی مولیان » را « از بودن و سرودن » می شنود؛ تمام کلماتش رنگ و بوی برگ و صاعقه و باران دارد و پژواک شعرش « آینه ای برای صدا ها » ی جنگل و کوه و دریا « در هزارة دوم آهوی کوهی» است.

« م.سرشک » و شعرش با طبیعت خو گرفته اند؛ حتی اگر « حلاج» را بخواهد به تصویر بکشد، « با ابر گیسوانش در باد » او را می بیند؛ اگر « کتیبه ای زیر خاکستر» داشته باشد، « محبّت باران » را می خواهد و « پرسش » او پر است از « گلهای گرمسیری » و « سرخبوته » و « آتش شفق » و « آب جویبار » و «گفت وگو»ی او از «گل سرخ» است و « توفان » و « هفت دریا » و ...

نمونه وار در « کوچه باغهای نشابور » به گشت و گذار می پردازیم تا ببینیم که حیات طبیعت در آن چگونه جاری است و حال و هوای تصاویر و کلامش در چه جوّ و فضایی قرار دارد.

« دیباچه » کتاب با طبیعت شروع می شود : « بخوان به نام گل سرخ، در صحاری شب ... »؛ اگر چه مضمون این شعر، چون بسیاری ـ یا بهتر است بگوییم قریب به اتّفاق ـ سروده هایش به عوالم «سیاسی ـ اجتماعی » زمانه اش بر می گردد و بخصوص در این «دیباچه » اشاره ایدارد به ممنوعیت برخی از کلمات در زمان سرودنش، چون «گل سرخ »؛ اما همین که شاعر خواندن را به نام «گل سرخ » آغاز می کند و « صحاری شب» را را با این ناتم به هم می ریزد که « باغها همه بیدار و بارور گردند » و ... نشانة توجّه خاص او به تصویر عناصر طبیعت در کلامش می باشد.

شعر بعدی که « سفر بخیر » است، گفت و گوی کامل عناصر طبیعت ـ « گون » و « نسیم » ـ است :

ـ : « به کجا چنین شتابان ؟ / گون از نسیم پرسید ... »

در سرودة بعدی، « صدای بال ققنوس» هم، که از نظر ساختاری و گزینش کلمات و حتی طرح مضمون باشعرهای « اخوان گونه » او قرابت بیشتریدارد و در آن یاد و یادگارهایی از آن گذشته دیده می شود؛ باز صحبت از « شبگیر » و « آن سوی پاییز » و « مهتاب نیمه ی شب » است.

« فصل پنجم »؛ « با آذرخش و تندر و توفان، / و انفجار صاعقه/ ـ سیلاب سرفراز ـ / آغاز ... » می شود و       « باران استوایی بی رحم ... » می باد و « آب رودخانه گذر» دارد و « جویبار نرمی از بودن و سرودن ... » جاری است.

همچنین « از بودن و سرودن » با « بانگ خروس » و رها کردن خواب و خستگی در « شط شب » شروع می شود و تا « زین بر نسیم » بگذاری و بگذری از « بحر » « وز آن دو روزن صبح »، « باران صبحدم را بر شاخة اقاقی » « آئینة خدا » کنی و ... در طبیعت ادامه دارد.

شعر « ضرورت »، « مثل بهار از همه سو می آید » و در آن « قطرة بارانی » در « کویر » است و « حنجرة چکاوک » و « پونة بهار » و « موسیقی یکریز برف ». 

همچنان که در « آیا ترا پاسخی هست ؟ »؛ « ابر است و باران و باران / پایان خواب زمستانی باغ، / آغاز بیداری جویباران ... » و در آن « زورق برگ » « در آبها غرقه » می شوند و « نام گل سرخ را باز » تکرار می کند.

در « پیغام »، « خوش ترین هذیانها » یش « خزة سبز لطیفی است که در برکة آرامش تو می روید » و هر چند به « سالنهایی » « که بهاران را نیز / از گل کاغذی آذین دارند » می رسد؛ اما باز هم « سخن از صاعقه و ... » « ... عطر و نسیم »، « یا شب و سایه و خواب » هم در آن هست.

« دریا » هم باکش از «توفان » نیست چرا که « دریا همه عمر خوابش آشفته ست » و حسرت نمی برد به   « خواب آن مرداب » «کارام درون دشت شب خفته ست ».

« نگر آنجا چه می بینی»، « نور آذرخش آن بیشه» و « باران خواب پر آب گیاهان » است « و باد صبحگاهان» که « شاخ پر پیچ گوزنان را » به « عطر دشتها » می آمیزد و « روح لاله » و « درختان فلج بیمار» در آن « تجلی کرده ».

از آن « مرغ فریاد و آتش» اگر چه تنها «خاکستر سرد » برجا می ماند اما این که همیشه « یک بال فریاد و یک بال آتش » او بر فراز شعر گشوده است خود طبیعتی دارد اگر چه « جادو » است.

« به یک تصویر » که نگاه می کنی در « میان رشته های آهنین» هم که نگاه می کنی « شطی از نجابت » و « صفیر آن سپیده » پیداست و در آن « شاعران سبک موریانه جملگی » اگر چه به عاریت «بنفشه رسته از زمین به طرف جویبارها » را زمزمه می کنند.

« مرثیه » در این میان می تواند استثنایی باشد برقاعده چرا که در آن « هنوز خشم خدا را فرو نیاورده است.اما « حلاج » همانطور که اشاره شد، « با ابر گیسوانش در باد » نماین می شوداگرچه «انبوه کرکسان تماشا » با شحنه های مأمور ؛ مأمورهای معذور ، نمی گذارند اما باز هم خاکستر او را « باد سحرگهان » در « کوچه باغهای نشابور» می برد تا نامش هنوز ورد زبانها باشد.

« کتیبه ای زیر خاکستر » هم در « بامداد رجعت » پیدا می شود و قاصد محبت است نمی دانیم « اهل کدام ساحل خشکی» است. چنان که « پرسش «پرسش» باز هم « هزار ققنوس » « آتش گرفته است» « اما صدای بال زدنشان» در فضای « مردابک صبور » و گوش « گلهای گرمسیری» و «سردسیر این باغ » و «سرخبوته » ها چون « آتش شفق » در « آب جویبار» تفسیر می شود.

« کبریتهای صاعقه در شب» از همان آغاز «صاعقه در شب » است و « بهار » « دو پاییز» و « رودخانه» و بعد « شطی که دست مردی در موجهای نرمش / آئینة خدا را / یکروز شستشو داد » و باز « صاعقه » ...

« دیدار » که « بازی ایام » « یک بیضه در کلاهش نشکست »، « با مرده باد آتش » و «زنده باد باد» و «خرمن خرمن گرسنگی و فقر »؛ «مزرع کرامت » سبزی دارد اگر چه کمتر عیسی طبیعت در آن دمیده است؛ اما « کویر» و « لکه های ابر » و « ابر و نسیم » و ... در آن کم نیست اگر چه چون «طوطی» مصنوعی.

در « پیمانه ای دوباره ...»، « بادام بن / دستارک سپیدش را / در جویبار باد پلشتی/ می شوید » و ... « دزدان رستگاری/ ـ پاییز های روح ـ / سبزینه و طراوت هر باغ و بوته را / در غارت شبانة خود / پاک می برند » .

و بعد از آن « حتی نسیم را /  بی پرس و جو، اجازة رفتن نمی دهند » و « خضر سرخپوش صحاری» باید     « خاکستر خجستة ققنوسی را » بر مردگان بیفشاند.

« پاسخ »، نشان می دهد که « چرا، چون موج » در گریز از خویشتن است و می کاهد؛ پس می خوانیمش و بر موجش به اوج می رسیم که : « هیچ می دانی چرا، چون موج، / در گریز از خویشتن، همواره می کاهم؟/ ـ زانکه بر این پردة تاریک / این خاموشی نزدیک / آنچه می خواهم نمی بینم، / و آنچه می بینم نمی خواهم. »

« خموشانه » از «روح بهاران » و « انبوه هزاران » و « رگ هر برگ » و « روشنای سحر این شب تاران » پر است .

چنان که « در آن سوی شب و روز »؛ « همیشه دریا، دریاست / همیشه دریا، توفان دارد» و « جوانه های برومند جنگل خاموش» و « سپیده دم » و « شقایقان پریشیده در نسیم» و « کریوه» و « آبهای خزر، موجهای سرگردان» و «بادهای پریشان» و ... به « خوشا سپیده دما وآن کرانة دیدار » می رسند.« موج موج خزر از سوگ سیه پوشانند/ بیشه دلگیر و گیاهان همه خاموشانند » همچنان که « جامه کبودان افق / صبحدمان / روح باغ اند کزین گونه سیه پوشانند» و باز «بهار»، «دشت ملال»،«لاله ها » ، « گلهای پریشان درباد »، « نامشان زمزمة نیمشب مستان » می شود و « گرچه زین زهر سمومی که گذشت از سز باغ / سرخ گلهای بهاری همه بیهوشانند / باز در مقدم خونین تو، ای روح بهار! / بیشه در بیشه، درختان، همه، آغوشانند.»

« در آنسوی خواب مرداب » نیز « مرغهای توفان » پرواز می کنند و « نسیم » و « جزر و مد » و «دریا» در آن جاری است.

« گفت وگو» ی پایانی هم، از « باغ » و «گل سرخ بهاران » می گوید و « تازیانة رعد و نیزة آذرخشان » و «نسیم و بوسه های نرم باران » و « روح بهاران » که در آن « مردها جوشد ز خاک / آنسان که از باران،گیاه» و همچنان این بارش و سرایش طبیعت زنده و پویای جاری ، جریاندارد در «صور خیال » و « موسیقی شعر» دکتر محمدرضا شفیعیکدکنی که هماره سبز باد و بهاری.                                   

 

   لینک کوتاه :

  چاپ صفحه
بیان دیدگاه ها
نام و نام خانوادگی : *
ایمیل :
URL :
دیدگاه شما : *
  کد امنیتی
کد امنیتی :