نگاهی به مجموعه داستان نعمت مرادی
ناهید شمس


نگاهی به مجموعه داستان نعمت مرادی
ناهید شمس نویسنده : ناهید شمس
تاریخ ارسال :‌ 30 آبان 05
بخش : اندیشه و نقد

 

 

 

 

نگاهی به مجموعه داستان "صدای جیرجیرکی یک زن "

اثر نعمت مرادی 

 

- ناهید شمس :

این مجموعه شامل داستان است سرشار از تصاویری ساختار شکن که زنجیره ی آشنایی زدایی هایی ست که روایتها را می سازد. آشنایی زدایی که در اینجا دیگر،یک شگرد ادبی نیست بلکه خودش به ساختار اثر و اصل سازمان دهنده ی جهان داستان تبدیل می شود. نویسنده هیچ چیز را از دسترس آشنایی زدایی بیرون نمی گذارد، اعتیاد ،صدا، سینما،هویت ،فقر و ... هر کدام از جایگاه معمول خود خارج می شوند و در رابطه ای تازه با یکدیگر قرار می گیرند. نتیجه جهانی می شود که مخاطب نمی توند به معنای تثبیت شده ی چیزی اعتماد کند. 

   در نظریه ی ویکتور شکلوفسکی، آشنایی زدایی تمهیدی است برای شکستن عادت ادراکی . زندگی روزمره سبب می شود اشیا ، مناسبات و رفتارها را به صورت خودکار درک کنیم. هنر، این روند خودکار را مختل می کند تا آنچه بر اثر عادت ، به چشم نمی آید دوباره دیده شود. 

   در ( هیچکس ) از همان شروع با زنجیره ای از آشنایی زدایی ها طرف هستیم. ضایعات جمع کنی که معتاد فیلمهای پست مدرن است. اعتیادی از نوعی عجیب به نام اعتیاد به دیدن فیلمهای پست مدرن. راوی که برای ترک اعتیاد دوباره به همان چرخه برمی گردد و می خواهد دوبلور شود. شهری که آدمهایش صداهایشان را به هم قرض می دهند .در اینجا چند صدایی باختین ، حتا می تواند شامل صداهای قرضی باشد و آدمها برای تغییر هویت، صدای هم را وام بگیرند. نکته ی مهم این است که این عناصر جدا از یکدیگر عمل نمی کنند. هر آشنایی زدایی زمینه ی آشنایی زدایی بعدی را فراهم می کند. بنابراین خواننده با مجموعه ای از تصاویر عجیب و مستقل روبه رو نیست ، بلکه با زنجیره ای از جابجایی ها مواجه است که پیوسته روابط بین مفاهیم و اشیا را تغییر می دهند. ناهید شمس

   (هیچکس) نام این داستان که هویت را به تعلیق در می آورد هم در شبکه ی همین آشنایی زدایی قرار می گیرد. هیچکس هم به شخصیت سرخ پوست فیلم مرد مرده اشاره دارد و هم به معنای نفی هویت است. بنابراین اسم داستان از همان ابتدا میان یک هویت مشخص سینمایی و انکار هویت فردی حرکت می کند. 

      در این داستانها آشنایی زدایی تا آنجا پیش می رود که هویت ، صدا و واقعیت همواره در معرض باز تعریفند و آنچنان در هم تنیده می شوند که دیگر نمی توان جهان داستان را با معیارهای معمول فهمید. در نتیجه مخاطب نه تنها با جهانی غریب رو به روست بلکه توانایی بازگشت به جهان آشنای پیشین را نیز از دست می دهد. همین وضعیت، زمینه ساز عدم قطعیت و فضای گوتیک است. 

   اکثر روایتها در فضایی تلخ و سیاه و پر از خون و کثافت می گذرند. پیرمردی که شپش می خورد، دکتری که به دلیل کمپلکسهای گذشته مریضهایش را کور می کند و صدای جیر جیرکی زن و... با توجه به نظریه ی امر مطرود ژولیا کریستوا ، نویسنده با استفاده از این تصاویر منزجر کننده در واقع می خواهد مخاطب را با بخشهای پنهان وطرد شده ی زندگی رو به رو کند. او چیزهایی منزجر کننده و آدمهای به حاشیه رانده شده را به مرکز روایت می کشاند تا مخاطب را وادار کند به این بخش مطرود و پنهان شده نگاه کند. شاید بتوان این مجموعه را تلاشی برای بازنمایی زندگی در شرایطی دانست که در آن حفظ حداقل های زندگی به چالش اساسی بدل شده است. آگامبن این وضعیت را با مفهوم زندگی برهنه توضیح می دهد. وضعیتی که زندگی شخصیتها به بقای صرف نزدیک می شود. 

 

    در داستان( صدای جیرجیرکی یک زن) ظاهرا راوی مردی است که تصادف کرده و روی تخت بیمارستان است و هذیانهایش به شکل جریان سیال ذهن بیرون می ریزد. 

"تو قهقه می زدی که مغزت روی شانه ات افتاده ..."

در این تصویر با فروپاشی نظم معمول بدن مواجهیم. گویا این جمله از دل یکی از جهان های گروتسک بیرون آمده که در آن بدن منطق معمول خودش را از دست می دهد و امر ناممکن با خنده ای عادی همراه می شود. چیزی که جمله را تکان دهنده می کند تضاد بین اتفاقی است که افتاده و عکس العمل راوی . همین عادی سازی امر ناممکن، مرز میان واقعیت و خیال را سست می کند. خنده در این جمله نشان دهنده ی فاجعه ای است که راوی توان درک آن را از دست داده. همین دوگانگی است که می تواند به جمله نیرویی گروتسک بدهد.     

 در این داستان با وضعیتی فراتر از آشنایی زدایی از یک شی ء یا مفهوم طرفیم. گویی خود فرایند آشنایی زدایی تکثیر می شود و از یک عنصر به عنصر دیگر انتقال میابد.   

  اسم ( صدای جیرجیرکی یک زن) را باید در ارتباط با راوی خواند که روی تخت بیمارستان افتاده و هر بار با یکی هم هویت می شود و روایت می کند. آیا زن در جهانی زیست می کند که دیگر صدایش در قالب انسانی شنیده نمی شود ؟ راوی که شاید به یک صدای تکرار شونده مثل صدای جیرجیرک بدل می شود تا شنیده شود. صدایی که خودش را به فضا تحمیل می کند و حضور خودش را مریی می کند. راوی مثل جیرجیرک حضور دارد روایت می کند اما نمی توان به سادگی صاحب این صدا را تشخیص داد. راوی هر دفعه با یکی هم هویت شده و این سبب فروپاشی مرز میان خود و دیگری می شود. 

(پیرزن مرده بود کنار دو میوه ی قرمز و زرد سرخدار. ما هم مرده بودیم. همه کجکی تعظیم کردیم و خندیدیم شبیه خنده ی یک قطار اسباب بازی . )

   در شروع داستان با جهانی روبروییم که مرز بین زندگی و مرگ، حرکت و خنده و بدن از بین می رود و این فروپاشی با لحنی عادی روایت می شود. مرگی که تعمیم داده می شود و واژه کجکی دو بار تکرار می شود. این کجی دیگر یک صفت نیست بلکه به اصلی تبدیل می شود که بدنها و کنش ها را سازمان می دهد. شاید کجکی مرده بودن به نوعی استعاره ای است برای شیوه ی روایت. روایتی که از مجموعه ای از صداها و کنش های کج شکل می گیرد. 

   و اما در (صدای جیرجیرکی یک زن) شاید راوی انچنان دچار فروپاشی هویت شده که حالا از او فقط یک صدای جیرجیرکی باقی مانده . صدایی که تکرار شونده و تمام نشدنی است. در واقع با فروپاشی سوژه ،تلاش صدا برای اثبات وجود خود تبدیل می شود. در این وضعیت، صدا هم نشانه ی حضور زن است و هم نشانه ی غیاب او. صدای تکرار شونده ی جیرجیرک در واقع دو کار انجام می دهد، صدا با بازگشت خود می گوید که هنوز وجود دارد و نیاز به تکرار نشان می دهد که این وجود هنوز تثبیت نشده. 

   اینجا می توان پرسشی فیمنیستی را مطرح کرد. آیا صدای جیرجیرکی زن ، صدایی نیست که چنان از قالب انسانی درآمده و شنیده نشده که برای شنیده شدن بدل به صدای جیرجیرکی می شود . در اینجا صدا دیگر وسیله ی بیان هویت نیست بلکه به جایگاه متزلزل هویت تبدیل می شود. 

   در (نجات دهنده در گور خفته ) خشونت دیگر یک اتفاق نیست ، بلکه به نوعی به فضای مسلط آن جامعه بدل شده است. دخترک در شرایطی قرار گرفته که نه تنها مورد خشونت قرار می گیرد بلکه توان گریز از این فضا را هم ندارد و به نوعی مکانیزم دفاعیش فعال می شود و خودش به عامل خشونت بدل می شود. چراکه خشونت بازتولیدش جز خشونت نیست. در واقع میل دختر به بدل شدن به عامل خشونت برای فرار از جایگاه قربانی است. او دریافته که توان خروج از این چرخه را ندارد و کسی هم نیست که او را حمایت کند به همین دلیل خودش به هیولا بدل می شود. از منظر لاکان وقتی دیگری بزرگ که می تواند زبان ، قانون و هنجارها باشد برای محافظت وجود ندارد ،سوژه خودش در نقش هیولا فرو رفته و کار محافظت را انجام می دهد. 

 

     در کل داستانهای می توان گفت جهان داستانهای این مجموعه ،جهانی است که در آن مرز انسان و هیولا ، زندگی و مرگ ،واقعیت و امر ناممکن فرو می ریزد. فقرو خشونت و بیماری و فرسودگی در این داستانها صرفا بازنمایی نمی شوند بلکه در فرایند آشنایی زدایی ، آنچه راکه در زندگی روزمره به حاشیه رانده شده به مرکز روایت می کشاند. دراین جهان، امرگروتسک شیوه ای برای آشکار کردن حقیقتی است که واقع گرایی صرف از نشان دادن آن ناتوان است. اهمیت این مجموعه در این است که امر ناممکن را نه در برابر واقعیت بلکه در دل واقعیتی قرار می دهد که خود به اندازه ی کافی هولناک است. ادبیات این مجموعه در دل جهانی که امکان رهایی را محدود کرده ، اجازه نمی دهد رنج به سکوتی طبیعی و فراموش شدنی تبدیل شود. 

   لینک کوتاه :

  چاپ صفحه
بیان دیدگاه ها
نام و نام خانوادگی : *
ایمیل :
URL :
دیدگاه شما : *
  کد امنیتی
کد امنیتی :