نگاهی به شعری از محمدعلی شاکری یکتا
رضا باقری
تاریخ ارسال : 30 آبان 05
بخش : اندیشه و نقد
نگاهی به شعر «نرخگذاری در بازار بورس»
اثر محمدعلی شاکری یکتا
- رضا باقری :
شعر «نرخگذاری در بازار بورس» سرودهٔ محمدعلی شاکری یکتا، با بهرهگیری از طنز، بازیهای زبانی و تصویرهایی از مناسبات اقتصادی و اجتماعی، به مسئلهٔ ارزش انسان در جهانی میپردازد که در آن همهچیز، حتی موجودیت انسانی، در معرض قیمتگذاری قرار گرفته است.
این نقد، نگاهی به شعر و جهانبینیای است که میتوان از آن دریافت کرد، نه داوری دربارهٔ شخصیت شاعر یا انکار ارزش ادبی اثر او. از آنجا که بررسی و نقد شعر بدون آگاهی از متن کامل آن ممکن نیست، ابتدا شعر، همانگونه که سروده و ارسال شده است، آورده میشود تا خوانندگان نیز بتوانند با مراجعه به آن، برداشتها و استدلالهای مطرحشده را ارزیابی کنند.
- متن کامل شعر :
“نرخ گذاری در بازار بورس”
این بار می خواهم
با حذف یار
از دفتری که عاشقانه سرودم
یارانه را بردارم
تا حادثه دوباره بیفتد
مثل بهای نرگس مست
در دست این جوانک رعنای گل فروش
که دیر و زود پژمرده می شود
در آفتاب اوّل تابستان
پشت چراغ سبز خیابان
و چِرکتابِ خنده سردش
حال درخت را
آشوب می کند.
این بار میخواهم
با حذف فعل های حرامی
و حذف حرف اضافه
ثابت کنم سکوت،
جامع ترین زبان جهان است
و اسم ذات و عدد
بیآبرو ترین نشانهی بودن
آنسان که میتوانی
خود را در کارت ملّیات پیدا کنی.
این بار میخواهم
دست از خیالبافی خود بردارم
روی کتاب قطوری بگذارم که
در جشن شادخواری امسال
از دست گنگ ترین خوانندهی جهان
جایزه گرفت
و ماهوارهها تمام مراسم را
به نام صلح جهانی
با دوربین مدار بسته نشان دادند،
دیوار نُدبه را همراه با
دیوارچین
از دور لیسیدن.
اینبار میخواهم
فرمانروای خانه به دوشی باشم که
بعد از هزار سال تشبیه و استعاره
زُل میزند به دفتر دانایی
ترازنامهی شعرش را
در مجمع عمومی ارواح پاپَتی میخواند
و با قصیده ی غَررررررایی
در وصف اسب میگوید
چون اسب ، واحد قدرت
و مظهر نجابت اجدادی
الگوی سادهای است
برای شیهه کشیدن.
اینبار
با حذف یار
یارانه را بر میدارم
شاید ، چیزی به قیمت انسان،
بازار بورس را رونق دهد
شاید، انسان ، به قیمت چیزی
انسان به نرخ پشیزی....
- از بازی زبانی تا کالاییشدن انسان
شعر از همان بازی آغازین میان «یار» و «یارانه» وارد جهان فقر، بازار و تبدیل انسان به عدد و قیمت میشود. جوانک گلفروش، «کارت ملی»، «ترازنامه»، «بازار بورس» و سرانجام «انسان به نرخ پشیزی»، اجزای جهانی هستند که در آن انسان آرامآرام از فردیت خویش تهی میشود و به عدد، سند، کالا و قیمت فروکاسته میشود.
از این منظر، شعر به یکی از مسائل بنیادی زندگی انسان معاصر نزدیک میشود: جهانی که در آن ارزش انسان نه بر پایهٔ کرامت و موجودیت او، بلکه در چارچوب مناسبات اقتصادی و قدرت خرید و فروش سنجیده میشود.
بااینحال، نقد این شعر از همین نقطه آغاز میشود. اگر انسان موجودی با ماهیتی از پیش تعیینشده نباشد، بلکه در جریان زندگی، انتخاب و کنش اجتماعی خویش را بسازد، صرفِ نشاندادن پوچی و سقوط ارزشهای انسانی کافی نخواهد بود. پرسش این است که آیا شعر تنها شاهد این سقوط باقی میماند یا امکانی برای سرپیچی انسان از مناسباتی که او را به کالا تبدیل کردهاند نیز پیش مینهد؟
- سکوت؛ زبان اعتراض یا نشانهٔ شکست؟
در بخشی از شعر آمده است:
«ثابت کنم سکوت،
جامعترین زبان جهان است»
این دو سطر را میتوان به دو شیوه خواند: نخست، بهعنوان ستایش سکوت و کنارهگیری از جهان؛ و دوم، همچون طنزی تلخ دربارهٔ جهانی که در آن زبان، اعتبار و توانایی بیان حقیقت را از دست داده است.
خوانش دوم با فضای انتقادی شعر سازگاری بیشتری دارد. بااینهمه، حتی در چنین برداشتی نیز پرسشی اساسی باقی میماند: آیا سکوت میتواند پاسخی به رنج اجتماعی باشد؟
در جهانی که انسان تحقیر میشود، به فقر کشیده میشود، فردیتش را از دست میدهد و سرانجام «به نرخ پشیزی» ارزشگذاری میشود، سکوت را میتوان نشانهٔ شکست زبان و ناتوانی انسان در برابر مناسبات مسلط دانست؛ اما سخنگفتن و اعتراض نیز میتواند شکلی از مقاومت در برابر تبدیل انسان به شیء باشد.
از این منظر، سکوت جامعترین زبان جهان نیست؛ سکوت میتواند زبان شکست جهان باشد. هنگامی که انسان به عدد و کالا تبدیل میشود، سخنگفتن دیگر تنها یک امکان ادبی نیست، بلکه میتواند کنشی در دفاع از موجودیت انسانی و مقابله با مناسبات تحقیرکننده باشد.
- طنز تلخ و مناسبات رسمی فرهنگ
در بند دیگری از شعر آمده است:
«دست از خیال بافی خود بردارم
روی کتاب قطوری بگذارم که
در جشن شادخواری امسال
از دست گنگترین خوانندهی جهان
جایزه گرفت»
این تصویر بیش از آنکه پذیرش مناسبات رسمی ادبی باشد، کنایهای به سازوکارهای اعتباربخشی فرهنگی، جایزهها و نمایشهایی است که گاه ارزش هنری را زیر سایهٔ شهرت، تشریفات و مناسبات قدرت قرار میدهند.
بااینحال، پرسش دیگری شکل میگیرد: جایگاه شاعر در برابر جهانی که چنین به نقد میکشد، کجاست؟ آیا شاعر تنها به افشای ابتذال، تمسخر مناسبات موجود و نمایش فروپاشی ارزشها بسنده میکند، یا در کنار انسانی قرار میگیرد که همین مناسبات اقتصادی و اجتماعی برای او قیمت تعیین کردهاند؟
این پرسش به معنای آن نیست که شعر الزاماً باید راهحلی سیاسی یا اجتماعی ارائه دهد. شعر میتواند با تصویرکردن تناقضها، پرسشبرانگیختن و برهمزدن عادتهای ذهنی نیز نقشی انتقادی ایفا کند. اما از منظری انسانگرایانه و برابریطلبانه، میتوان از شعر انتظار داشت که در کنار نشاندادن وضعیت انسان، امکان مقاومت و رهایی او را نیز به اندیشه درآورد.
- انسان به نرخ پشیزی؛ مسئلهٔ ارزش یا قیمت؟
پایان شعر از تأملبرانگیزترین بخشهای آن است:
«شاید ، چیزی به قیمت انسان،
بازار بورس را رونق دهد
شاید، انسان ، به قیمت چیزی
انسان به نرخ پشیزی....»
در این سطرها، شعر به مسئلهای بنیادی میرسد: هنگامی که همهچیز قیمت پیدا میکند، خود انسان نیز سرانجام به موضوع قیمتگذاری تبدیل میشود.
اما مسئله تنها این نیست که انسان ارزان شده است؛ مسئلهٔ بنیادیتر، مناسباتی است که اصولاً برای انسان نرخ تعیین میکنند.
در اینجاست که نقد شعر از سطح توصیف فقر و تحقیر انسان فراتر میرود و به پرسش دربارهٔ سرچشمههای اقتصادی و سیاسی این وضعیت میرسد.
فقر جوان گلفروش را نمیتوان جدا از ساختار اقتصادی و اجتماعی جامعه بررسی کرد. همچنین نمیتوان مشکلات اقتصادی، بیکاری، کمبود مسکن و گسترش نابرابری را صرفاً به حضور مهاجران، تفاوتهای فرهنگی یا همزیستی انسانهایی با زبانها و پیشینههای متفاوت نسبت داد.
پرسش بنیادی آن است که چه مناسبات اقتصادی و سیاسیای جهانی ساختهاند که در آن جوانی ناگزیر است پشت چراغ خیابان گل بفروشد، انسانی دیگر سرزمین خود را ترک کند، کارگری بخش بزرگی از درآمدش را برای اجارهٔ خانه بپردازد و در همان حال، ثروت در دست گروهی محدود انباشته شود.
در چنین جهانی، قرار دادن قربانیان متفاوت یک ساختار نابرابر در برابر یکدیگر، نهتنها به شناخت سرچشمهٔ فقر کمکی نمیکند، بلکه میتواند توجه را از مناسباتی که نابرابری را تولید و بازتولید میکنند، منحرف سازد.
البته در متن این شعر، مهاجرت یا تفاوتهای فرهنگی بهصراحت موضوع بحث قرار نگرفتهاند؛ ازاینرو، این بخش از نقد را باید گسترش بحث به زمینههای اجتماعی و اقتصادی دانست، نه نسبتدادن چنین دیدگاهی به خود شعر. اختلاف دیدگاههای احتمالی با شاعر نیز باید مستقل از آنچه در متن اثر آمده است بررسی شود.
از منظری برابریطلبانه، انسان پیش از آنکه ایرانی، اروپایی، آفریقایی، مسلمان، مسیحی، مهاجر یا بومی باشد، انسانی است برخوردار از حق زندگی، آزادی، امنیت و کرامت. هیچیک از این ویژگیها نباید معیاری برای ارزشگذاری بر موجودیت او یا محرومکردنش از حقوق انسانی باشد.
اگر «انسان به نرخ پشیزی» بیان اعتراض شعر به کالاییشدن انسان است، میتوان این اعتراض را تا نتیجهٔ منطقی آن دنبال کرد: مسئله فقط پایینآمدن ارزش انسان در بازار نیست؛ مسئله وجود مناسباتی است که ارزش انسان را با معیارهای بازار میسنجند.
- سخن پایانی
شعر «نرخگذاری در بازار بورس» محمدعلی شاکری یکتا، با طنز تلخ، بازیهای زبانی و تصویرهای انتقادی خود، زمینهای برای طرح پرسشی فراتر از متن فراهم میآورد؛ پرسشی که نهتنها متوجه وضعیت انسان، بلکه متوجه ساختارهای تولیدکنندهٔ این وضعیت است.
اهمیت این نقد در آن نیست که شاعر را به پذیرش جهانبینی مشخصی فراخواند یا برای شعر وظیفهای از پیش تعیینشده قائل شود. مسئله، گشودن گفتوگویی دربارهٔ نسبت ادبیات با رنج انسان و مناسباتی است که این رنج را پدید میآورند.
اختلاف احتمالی در نگاه به شعر نیز بیش از آنکه بر سر مشاهدهٔ فاجعهٔ کالاییشدن انسان باشد، به شناخت سرچشمههای آن و شیوهٔ مواجهه با آن بازمیگردد.
از این منظر، تنها ورقزدن دفتر قیمتها و مشاهدهٔ اینکه انسان امروز چه اندازه ارزش دارد، کافی نیست. باید پرسید چه مناسباتی این بازار را پدید آوردهاند، چه کسانی از آن سود میبرند و چگونه میتوان در برابر تبدیل انسان به کالا ایستاد.
“پرسش نهایی دیگر این نیست که انسان امروز در بازار چه قیمتی دارد؛ بلکه این است که چه کسی این بازار را برپا کرده، چه کسی نرخ را تعیین میکند و چرا انسان باید اساساً در چنین بازاری قیمت داشته باشد؟”
| لینک کوتاه : |
چاپ صفحه
