نگاهی به سگ و زمستان بلند شهرنوش پارسی پور
محمد امین ارژنگ
تاریخ ارسال : 30 آبان 05
بخش : اندیشه و نقد
بازخوانی نقادانهی «سگ و زمستان بلند»
اثر شهرنوش پارسی پور
- محمد امین ارژنگ :
بیشک نمیتوان این مسئله را انکار کرد که رمان «سگ و زمستان بلند» همچنان جزو رمانهای خواندنیست. از آن دست قصههایی که میتوان آنها را یکنفس خواند چرا که هم به لحاظ دارا بودن داستان و هم از منظر نثر ما را با خود همراه میکند. «سگ و زمستان بلند» قصهی شکست آدمهاست. قصهی انسانهای طرد شده است؛آنانی که دغدغهی انسان را دارند ولی در مقابل هیکل ستبر سنت و نهادهای اجتماع همچون خانواده، له میشوند.
قصه از جایی شروع میشود که مجلس عزا برپاست. تصویر آغازین رمان صحنهای را توصیف میکند که «حوری» در تاقنمای پنجرهی خانهشان نشسته است و بیرون را نگاه میکند. آشنایان و غریبهها را زیر نظر دارد و از فاصلهای به آنها خیره گشته است. زمستان است و «سبزی تیره دو درخت کاج که در دو سوی ضلعهای شرقی و غربی حوض روبروی هم ایستاده بود در متن برف سفید و کاهگلی خاکی رنگ جلوهی حزنآوری»(فصل اول: ۸) دارد. آغاز اثر بیانگر فضای کلی حاکم بر جهان قصه است. عزا بر خانه آوار شده و طبیعت نیز جلوهی بیرونی این مسئله است. درختان کاج که میتوانند نماد زندگی و ایستادگی باشند- چرا که حتی در زمستان نیز دوام میآورند-برای راوی منظرهای حزنآور را تداعی میکنند. این دو درخت قرینهی دو شخصیت اصلی رمان یعنی «حسین» و «حوری» در همان خانه میباشند. شخصیتهایی که در زمستانِ حاکم بر جامعه، همچنان سعی میکنند که سر پا بایستند و رخت عزا بر تن نکنند اما نمیدانند که پیشاپیش محکوم به تمام شدناند.
رمان را میشود به دو بخش اصلی تقسیم کرد: بخش اول که متعلق به دوران نوجوانی «حوری»ست و قرار است که ما روایت «حسین» را از زبان او بشنویم یعنی فصلهای اول و دوم و بخش دوم یعنی فصلهای سوم و چهارم که قرار است روایت خود «حوری» در جوانی باشد و وارد فضای ذهنی و روحی او شویم. این دو بخش هر کدام به شیوهی خاص خود اما از طریق یک زاویهی دید یکسان سعی شده که روایت شوند.
در بخش اول آنچه که نقل میشود جهان بیرون است. شناخت شخصیت راوی نیز همین شیوهی غیرمستقیم، یعنی توصیف جهان بیرون برای پی بردن به احوالات درونی، صورت میگیرد. در این بخش ما دنیا را از چشمهای نوجوان تازه بالغی میبینیم و انعکاس افکارش را در همین جهان مشاهده میکنیم. «حوری» جهان را نمیتواند هنوز بهدرستی درک و دریافت کند. هنوز چیزهایی برای او گنگ است. هنوز در او شور زندگی هست. جهان برای او زیباییهایی دارد همانطور که وقتی «حوری» نشسته است «روی پلهی جلو هشتی و به حیاط خانم بدرالسادات» نگاه میکند و از نظرش «بهترین حیاطی بود که تا آن موقع دیده»(فصل اول: ۲۶). اما همین حیاط بعد از مرگ حسین جلوهای دیگر میيابد چرا که بعد از مرگ «حسین» در آن شب زمستانی که روی پلهی جلو در نشسته است «حیاط هیچ جلوهای» ندارد. «شاخههای نسترن در نور ماه منظرهی وهمآوری داشت. بهنظرم میرسید که صدها اسکلت در کنار هم ایستادهاند و بعضی دستهایشان را به طرف آسمان بلند کردهاند» (فصل اول:۲۷) جهان بیرون تغییری نکرده اما این درک و دریافت راوی است که پس از یک سوگ دستخوش تغییراتی شده است.
«حوریِ» تازه به بلوغ رسیده میخواهد جهان را کشف کند برای همین وسوسه میشود که پنهانی چیزهایی را امتحان کند. مثل خوردن یک بطر عرق یا جستوجوی عشق. در یکی از شبها که در خانهشان به مناسبت بازگشت «حسین» از زندان برگزار شده «حوری» پنهانی به زیرزمین میرود و سعی میکند که هی عرق بخورد. «بلند شدم و به زیرزمین رفتم. چراغ را روشن نکردم و کورمال کورمال در تاریکی بطری را پیدا کردم و بقیه محتوی شیشه را خوردم».(فصل اول:۵۹) در همان شب نیز بعد از خوردن عرق و گیج و منگ شدن وقتی پشت بوتههای شمشاد روی زمین دراز کشیده است به ستارهها نگاه میکند و با خودش فکر میکند که «اشکال کار فقط این بود که هیچ پسری» او را دوست نداشت و به هر حال باید سعی کند که عاشق بشود. فهرستی از پسران محل را در ذهنش مرور میکند و در نهایت به فریبرز میرسد و به دوست داشتن او رضایت میدهد.
در بخش اول از رمان «حسین» و رابطهاش با «حوری» جزو عنصر مهم است چرا که بعدتر میبینیم انگار احوالات «حسین» دوباره برای «حوری» اتفاق میافتند. او هم طرد میشود. له میشود و از خانه میگریزد. در این بخش نویسنده پارهی بسیار کوتاهی را به مرگ «حسین» اختصاص میدهد و باقی فصل را به ترسیم سیمای رابطهی «حوری» و «حسین» مینشیند. نقل مرگ «حسین» چند صفحهای بیشتر جا نمیگیرد. این تمهید به این دلیل است که ما در مسیر داستان درک کنیم که چرا از دست دادن «حسین» صرفا یک اتفاق ناگوار برای «حوری» نبوده و همچون زخمی بر روان «حوری» باقی میماند. چرا که بعد از مرگ «حسین»، همواره حضور دو جفت چشم معلق هست که «حوری» را زیر نظر دارند:در تاریکی به اتاق حسین نگاه میکردم. اتاق را باید میگرفتم. اتاق باید مال من میشد. حق من بود. میخواستم با خاطرهی برادرم زندگی کنم. چیزهایی بود که من نمیدانستم. چیزهایی که تازه داشتم کشف میکردم. فکر میکردم سلطان جهانم و از همه مردم برترم. تمام خون جوانی در من میجوشید و یک جفت چشم معلق در فضا نگران من بود.(فصل دوم:۲۲۱)
«حوری» با برادرش «حسین» رابطهای بسیار نزدیک دارد. «حسین» که آدم بسیار ساکتی است و با کسی صحبت نمیکند، در قصه سعی میکند که ارتباطش را با «حوری» حفظ کند. در شب آزادی «حسین» از زندان بعد از اینکه با بزرگترها بحثش میشود از مجلس بیرون میزند و به «حوری» پناه میبرد. یا آنجا که «حسین» پس از دعوای خانگیای که با پدرش داشته و به وساطت «بدرالسادات» به خانه پدری باز میگردد با «حوری» قرار میگذارد که هر روز در حیاط بنشینند و حرف بزنند. در جابهجای رمان شاهد رابطهی خواهر و برادری این دو هستیم. «حسین» آنقدر «حوری» را به خودش نزدیک میداند که او را امین خودش در نظر بگیرد و راز دوست داشتن «مهری» را پیش او فاش کند. تاکید بر این رابطه بسیار مهم است زیرا همانطور که ذکر شد قرار است سرنوشت بار دیگر مقصدی مشابه را برای «حوری» رقم بزند و تکرار کند.
بخش اول قصه سیالیت روایی بسیار پایینتری نسبت به بخش دوم دارد. هرچند رد حضور جریان سیال ذهن در سرتاسر رمان قبل پیگیریست. اما روایت تقریبا بیهیچ گسستی پیش میرود. رویدادها به صورت توالی زمانی خطی در کنار یکدیگر روایت میشوند. به عنوان مثال پس از آنکه خبر مرگ «حسین» را به «فهیمه» میدهند راوی با یک نامه زمان را سه الی چهار ماه به جلو هدایت میکند:
بعد فهیمه بلند شد و به طرف در راه افتاد و ما از دنبالش رفتیم. با همان لباس پرستاریاش بود. سه نفری بدون حرف از بیمارستان خارج شدیم و پیاده به طرف خانه رفتیم، هوا صاف و سرد بود و خیابانها خلوت و کم نور.پاهایم در دمپایی یخ زده بود. به کوچه خودمان که رسیدیم فهیمه به طرف من برگشت. دیگر صورتش را نمیشناختم. گفت، «من میروم خانهی خودمان.» و به طرف خانهشان راه افتاد.
علی نوشته بود،«چرا برای من ننوشتید که حسین مرده است؟ یعنی من از خانواده نیستم و باید سه چهار ماه بعد از مرگ برادرم خبردار شوم؟…»
میبینیم که راوی با یک تمهید ساده سیر توالی زمان را از لحظه مرگ «حسین» شکسته و ما را به سه چهار ماه بعد پرتاب کرده است. این تمهید در جابهجای فصول ابتدایی قابل مشاهده است. فاصلهی شکست زمان داستان در بخش اول نیز زیاد است به این معنی که اگر راوی شروع به نقل رویدادی میکند تقریبا آن را به طور کامل به انجام میرساند و سپس زمان را میشکند. در صورتی که در فصل دوم فاصلهی شکستهای زمانی بسیار بسیار کوتاهترند. همانطور که گفتیم بخش دوم قرار است بیانگر حالات درونی ذهن «حوری» باشد و «حوری» چون شکسته است و ذهن آشفتهای نیز دارد لذا شکستهای زمانی آن بخش از داستان نیز، بیشتر صورت میگیرد. اما راوی چطور قصهاش را حول محور بیان این درونمایه میگرداند که انسانهای دغدغهمند در تقابلی که با جامعه و سنت دارند محکوم به شکستاند؟
این مسئله از طریق پردازش دو شخصیت از یک خانواده و استفاده از عنصر تکرار بیان میشود. «حسین» شخصیت آرامیست. کم حرف میزند. کتاب میخواند. سابقهای سیاسی دارد. خلاصه کنیم: روشنفکر و آزادیخواه است. از طرفی او کورکورانه همچون دیگر رفقایش به دنبال عدالت یا آزادی نیست چرا که به پذیرش و تعصب یک پدیده یا مقدس کردن آن اعتقادی ندارد."میدانی حوری، بعضی مردم یک عقیده را مثل زیارتگاهی که در نزدیکی خانهشان قرار داشته باشد انتخاب میکنند. در خانهشان زندگی میکنند و در زیارتگاه عبادت. عقیده، اما در جریان حرکت زمان متحول میشود." (فصل اول: ۶۴) و حسین چون مثل دیگران فکر نمیکند از طرف همه طرد میشود حتی توسط رفقایش که در زندان با او بودند.
شخصیت "حسین" به طرزی در رمان معرفی شده که ما نسبت به او احساس سمپاتی کنیم. ما پیش از آنکه با او آشنا شویم، مرگ او را میبینیم، پس همذاتپنداری میکنیم. اینکه او قرار است بمیرد و این مرگ، او را در هالهای میپیچاند گویی که "شهید" شده است. و هرچه رمان پیشتر میرود ذکر مصیبت حسین است که نقل میشود. جایگذاری مرگ "حسین" پیش از معرفی او باعث میشود که این حس سمپاتی به وجود بیاید. علاوه بر این ما او را از زاویه دید "حوری" میبینیم و رابطهی نزدیک این دو نفر باعث میشود که حرفهای "حسین" برای ما نیز پیشاپیش صادق باشد. "حوری" برادرش را الگوی خود قرار داده و حتی بعد از مرگ او سعی میکند اتاق او را به دست بیاورد. تمام نگرانی خانواده این است که مرض حسین ممکن است واگیردار باشد برای همین همه جز "حوری" از ارتباط و تماس با "حسین" اجتناب میکنند.پس از آنکه حسین میمیرد یا به قول "حوری" کشته میشود، "حوری" جایگاه حسین را در خانه بدست میآورد. از پدرش خواهش میکند که اتاق او را صاحب شود و پدرش قبول میکند. از این به بعد ما وارد بخش دوم رمان میشویم: جهان درونی راوی و احوالات ذهنی او که حضور برادرش را با دو چشم نگران همواره بالای سر خود احساس میکند. در ابتدای رمان شاهد آن بودیم که "حوری" در تاقنمای پنجره خانهشان نظارهگر جهان بود، او همواره همهچیز را در فاصلهای از پشت پنجرهای نگاه میکند. او در هیچکجای رمان در این محیط حل نمیشود. این فاصله باعث میشود که بتواند جهان را نقادانه نگاه کند. حالا "حوری" دیگر جوان است و همچون حسین معتقد است که جهان نیاز به تغییر دارد و باید ماند و آن را دگرگون کرد:
"فرار؟نه؟ همیشه فرار. اینجا چه میشود؟ به هر مشکلی برخوردیم به آن پشت کنیم و آن را دور بزنیم. برویم و هر کار دلمان خواست بکنیم، اما وقتی برگشتیم قیافهی حق به جانب بگیریم، انگار که آب از آب تکان نخورده. به این ترتیب یکروز نیرسد که همه میروند، چون حوصلهی جنگیدن ندارند. یک زمین برهوت خواهد ماند و یک سنت."(فصل سوم:۲۴۷)
در طول بخش دوم همواره صحبت از سنت است و آبرو، همانطور که در بخش اول برای حسین اتفاق افتاد. همهی خانواده مخصوصا پدر معتقد است که اعمال "حوری" باعث آبروریزی میشود:
آقاجان سیگار روشن کرد، بلند شد و پشت پنجره رفت، "حالا گاسم آن یکی کلهش بو قرمهسبزی میداد، این یکی جاپای سلیطهها گذاشته. حیا را خورده آبرو رو قی کرده. این هم از شانس ماست."(فصل سوم: ۲۴۶)
خانواده حوری را بدل حسین میداند. آنها و بهطور کلی جامعه، اعمال او را نمیپذیرند. نمیگذارند که او آزادانه با دیگران رابطهی عاطفی یا جنسی داشته باشد و او را سرکوب میکنند.
هرچه ماجرا پیشتر میرود سیالیت روایت بیشتر و بیشتر میشود و از واقعگرایی اولیه خود فاصله میگیرد به طوری که روایت به هذیانگویی شباهت پیدا میکند. به عنوان مثال ورود شخصیت بدون نامی که از او با "آقا" یاد میشود "حوری" را به دهلیز طولانی و بیپایانی میبرد که فضای گنگ و مبهمی دارد.
درنهایت اما حوری برمیگردد. به کوچه و محلهی قدیمیشان."به کوچه برگشتم. غروب تابستان بود." حوری که تمایل به تغییر داشت حالا کوچه را بعد طاز مدت جور دیگری میبیند. همهچیز خراب شده، آدمها قوز کرده و پیر شدهاند. و کوچه "حالا کوچکتر بهنظر میآمد. کوچه کمی ناآشنا بود. سه خانه طرف چپ را روی هم کوبیده بودند. دیوارها بود اما خانهها نبود". حتی خانهی خودشان دیگر چون گذشته گرمای زندگی را نداشت. "خانه آنقدر کهنه بود که دیگر خانه نباشد. خانه در تنهایی خودش داشت میپوسید." جهان برای حوری دیگر زنده نیست و همهچیز بوی پیری و مرگ میدهد حتی میبیند که "باغچهها بدجوری پیرند. درخت انار را بریده بودند و خاک پای شمشادها سفت و خشک بود".
ایماژ پایانی رمان نیز روایتگر مرگ "حوری"ست. اگر این تنش میان سنت و مدرنیته باعث میشود که "حسین" به مرگ جسمی برسد، "حوری" به شکلی ذهنی و روحی میمیرد. حوری پس از آنکه بعد از مدتها به محله قدیمی برمیگردد و به خانه سر میزند همهچیز را خراب شده مییابد. اما به جای اینکه به آغوش خانواده برگردد از این کار امتناع میکند و همان انزوا را برمیگزیند. "حوری" بالاخره به بالای سر قبر "حسین" میرود و در انزوای خود بر روی قبر دراز میکشد:
"روی قبر نشستم. سردم بود. فکر کردم که تمام زمستانها و تابستانها باید یاینجا بنشینم. چقدر برف و آفتاب بود که ببینم. چقدر باد و نم و گرما و خاک بود که ببینم یا حس کنم. دستهایم سرد بود. دستهایم را به زیر بالم گرفتم. گرما بیرون بود، اما من سردم بود.
روی قبر دراز کشیدم به روی شکم. سرم روی سنگ بود. سنگ سرد نبود. گرم بود. از عمق خاک، از جایی که شاید بود و نبود گرما بالا میآمد. گرمای مطبوع و ملایم. گوشم روی قبر بود. گرما را با تمام تنم حس میکردم. صدائی از عمق خاک بالا میآمد. صدائی خجول و شرمنده، اما زنده، صدای قلب میآمد، قلبم، تپش قلبم. صدایی نه بلند نه رسا، اما زنده."
محمدامین ارژنگ
| لینک کوتاه : |
چاپ صفحه
