نقدی بر شعری از محمد آشور
پریسا فلاحی
تاریخ ارسال : 30 آبان 05
بخش : اندیشه و نقد
در مواجهه با من
نقدی بر شعر «بارِ خویشتن» از «محمد آشور»
- پریسا فلاحی، روانشناس :
شعر «بار خویشتن» شعری قابل تامل از «محمد آشور» است، شاعری که در سالهای اخیر به واسطهی تنوع فرم، تجربهگرایی زبانی، و نگاهی ژرفنگر به مفاهیم اگزیستانسیال، نامی آشنا در شعر امروز است.
در این مقال از مناظر گوناگون به بازخوانی این شعر پرداخته و زوایایی از این شعر را واکاوی میکنم:
"هر بار که نمیبینم
میبینم اوست که دست بر چشمم گذاشته
هر بار نمیشنوم «باز اوست
لابد گوشهایم را...»
این منِ برساخته از وهم
این منِ هموجود با تن
دوالپا*ی من است
باری بر دوش خودم هستم!
شعر میگویم
تا باری از دلم...
برنمیدارد
سنگینترم!
قیاس میکنم، همیشه کمام
میلَفظَم که شاعرکی باشم؟!
(سَرَکی میانِ سَرَکها؟!)
همواره خستهام از خود
غمی هستم
بر شانهام نشستهام
از ریختن نامهایم میترسم
از انداختن صورتم
مهمیز میزنم به گُردهی من
(اسبم؟!)
تا جا نمانم از آنها
که بهسمت پوچ میدوند!
و تو ای دیوانهی خاموش
میدانی که «پوچ» همان «هیچ» نیست
وگرنه من هم چون تو
بیبار وُ در سکوت
پرندهاش بودم!..."
شعر «بارِ خویشتن» از منظر اولشخص روایت میشود. «من» در این روایت، بهجای آنکه نقطهی ثبات باشد، به وجودی سیال بدل شده و در این سیالیت سویههای مختلفی میگیرد:
"این منِ برساخته از وهم / این منِ هموجود با تن / دوالپای من است"
دوالپا، که در فرهنگ عامه موجودیست فریبنده و سربار، در اینجا استعارهایست از یک «خودِ ساختگی»؛ «من»ی که گاه برای شاعر نقش سایه را دارد.
شعر در عین آنکه صادقانه از ترسها، غمها، حسرتها، میل به رهایی و فریبهای ذهنی سخن میگوید، از یک تعادل تکنیکی نیز بهرهمند است: زبان آن پارهپاره است اما منسجم. مفاهیم عمیقاند اما طنازانه و با لحنی خودانتقادی بیان میشوند.
«بار خویشتن» را میتوان جستوجویی درونی دانست. تلاشی انسانی برای سبک شدن از باری که آدمی بیجا و بیجهت بر شانهی خود گذاشته است. شعری قابل ستایش در توصیف صادقانهی راهِ سختِ رسیدن به رهایی.
این شعر، تجربهای زبانیست که مرز میان شعر و تأمل فلسفی را برمیدارد. در این متن، شاعر تنها از احساسات فردی خود نمیگوید. او از تجربهای اگزیستانسیال، روانکاوانه و حتی عرفانی سخن میگوید.
اینجا ما با متنی مواجه هستیم که در آن «خود» به مسالهای فلسفی بدل میشود؛ «خود»ی که نه صرفاً از آنِ شاعر است و نه تماماً روانشناختی، بلکه «خود»یست که همزمان ابعاد ذهنی، اسطورهای و هستیشناسانه را بازتاب میدهد.
آشور با وامگرفتن «دوالپا» از قصههای ایرانی و تلفیق آن با مفاهیمی مانند «منِ برساخته» و «دویدن به سمت پوچ» وضعیت انسان معاصر را تصویر میکند.
جهانی که در آن انسانها با شتاب و بیمقصد و البته بیسوال در گذرند و شاعر در این میان با «دوالپا»یی بر دوش و بهتنگآمده از این زیست بیهوده، رقابت را وامینهد... میایستد و به خویشتن و آنچه او را سنگین کرده نگاه میکند (چیزهایی که منِ برساختهی اوست، نه خودِ او)؛ تا خود را از هر آن چیزی که دوالپای او شده است سبک کند.
شاعر در این شعر از آنهایی میگوید که بیوقفه میدوند (اما نه بهسوی معنا) و این دویدن از نگاه شاعر حرکتی پیشروانه نیست!
شاعر یک جامعهی تودهوار را تصویر میکند و به بیان وضعیتی میپردازد که در آن مردم بیلحظهای درنگ «به سمت پوچ میدوند». او با آنها همدل نیست؛ آنان نه آرمان روشنی دارند و نه نیازی به آن.
«به سمت پوچ دویدنِ جمع» را میتوان به جامعهای تودهوار تفسیر کرد که از معنا و (در نتیجه از «هستی») تهی شده و در «نیستی» میدود.
در این میان، شاعر، نمیخواهد همپای آنان باشد. او قهرمان نیست و در پی آن هم نیست. تنها «میداند» که "پوچ، همان هیچ نیست" و این «دانستن» تفاوت میان «عرفان» و «نیهیلیسم» است.
یکی از درخشانترین فرازهای شعر، بخش احضار «دوالپا»ست؛ موجودی افسانهای که دغلکارانه، بر دوش رهگذران هوار میشود و انگلوار با میزبان زیست میکند. دوالپا در این متن به استعارهای از منِ فریبکار بدل میشود.
شاعر، دوالپای خود را بر دوش دارد: همان خودِ ذهنی، همان هویتی که جامعه برای او ساخته، همان منِ تحمیلی. او بار خویش است، دشمن خویش است و همزمان راکب و مرکبِ خویش.
شعر در نقطهای درخشان به یک تناقضِ اگزیستانسیالی میرسد:
"مهمیز میزنم به گُردهی من
(اسبم؟!)"
این پرسش کوتاه و به ظاهر شوخطبعانه، از بحرانی هستیشناسانه میگوید:
آیا ما بر خود فرمان میرانیم یا فرمانبردار خویش هستیم؟
در اینجا، شاعر از خود، همزمان سوار و مَرکب ساخته است. این گرهگاه، دقیقاً جاییست که فلسفهی اگزیستانس به تجربهی زیسته وصل میشود: آیا ما خود را راهبری میکنیم؟ یا این خودِ ماست که مارا میبرد؟ این ایهام هستیشناسانه، به زبان ساده پرسش میکند: آیا ما اربابیم یا برده؟ مختاریم یا فرمانبر؟
اما آنچه شاعر را از رفتن و ادامهدادن به بیهودگی باز میدارد رسیدن به پاسخی منطقی نیست... خستگیست.
شاعر خسته است، از خود، از بارِ خویشتن، از تعقیب «آنها».
و عامل اینهمه خستگی را «منِ برساخته از وهم» میداند؛ اصطلاحی که ناخودآگاه، خوانندهی آشنا با مکاتب روانکاوی را به یاد نظریههای «فروید» و «لَکان» میاندازد: ساختاری که حاصل سرکوب و بازتابِ نگاه دیگران است.
آنجا که لَکان، «خود» را نه واقعیتی یکپارچه، بلکه بازنماییای زبانی و فروپاشیده میداند. این «من»، ساختاری تصنعیست که هم از نگاه دیگری بر ما تحمیل شده و هم با تجربهی فقدان ساخته شده.
اما جالبتر آن است که این نگاه، در عرفان ایرانی نیز پژواک دارد. از نگاه «مولوی» خویشتنِ ما اغلب با «منِ مجازی» اشتباه گرفته میشود:
"این منِ مجازی از ره میزند
منِ حقیقی سوی شه میزند"
در شعر حاضر نیز «دوالپا» صرفاً موجودی افسانهای نیست، او استعارهایست از همین منِ مجازی و در حال مکیدن شیرهی جان و نیروی حیاتی او.
در بند پایانی شعر، شاعر رو به «دیوانهای خاموش» میکند که از این دویدن بیهوده، کناره گرفته و از چرخهی شتاب بیرون است اما بیآنکه از او چیزی بپرسد و خاموشی او را به هم بزند، تنها با «دیدن» او از طریق «شهود» در درون خود به پاسخ میرسد.
(واقف هستید که در فرهنگ عرفانی، «دیوانگی» بار منفی ندارد و «بوسعید»، «حلاج» و «مجنون»، همه دیوانگانی خاموش بودهاند. این دیوانگی، نشانِ «بیرونافتادن از عقل متعارف» است)
آیا راوی به روشنایی هم رسیده است؟
نمیدانیم... اینجا شاعر، شعر و مخاطب را در سایهروشن وامیگذارد.
در «بارِ خویشتن» شاعر دست به پرسشی اساسی میزند:
آیا ممکن است «خود» دشمن ما باشد؟
و مهمتر آنکه آیا باید بار خود را تا ابد حمل کرد یا میتوان چون «دیوانگان خاموش» شانه از آن خالی کرد؟
شعر، با صراحت یا قاطعیت پاسخی نمیدهد؛ بلکه ما را با تردیدی زایا تنها میگذارد.
دقیقاً همانجاست که شعر به فلسفه میرسد: آنجا که نمیخواهد راه نجات نشان بدهد، بلکه راه تأمل میگشاید.
| لینک کوتاه : |
چاپ صفحه
