تحلیلی بر رمان می توانید مرا it صدا بزنید
روح الله آبسالان
تاریخ ارسال : 29 آبان 05
بخش : اندیشه و نقد
اکنون هر پرنده شاخهای از آن خود دارد که هر یک خود منطقهای است.
تحلیلی اجمالی بر رمان
«میتوانید مرا it صدا بزنید»
اثر صحرا کلانتری با نظر به آرا ژاک لاکان.
- روحالله آبسالان :
اگر ما کلیت رمان را در ذیل یک ساخت گفتمانی طبقهبندی کنیم و اگر بپذیریم که این اثر یک اثر پستمدرنیستی است یا بهتر بگویم نوتر از مدرن؛ خب لاجرم این پارادایم مؤلفههای زیادی را پیش خواهد کشید که پرداختن به هر کدام زمان زیادی میطلبد.
قرار دادن اثر در ذیل این پارادایمها بهنوعی توصیف و طبقهبندی است و نه الزاماً نقد آثار؛ پس باید نشان داد که این مؤلفهها چگونه در متن عمل میکنند.
با این توضیح کوتاه به سراغ جنبههایی از رمان خواهم رفت که به زعم خودم از اهمیت بیشتری برخوردارند.
این رمان میتواند همزمان آغاز و پایانهای زیادی را در دل خود جای بدهد.
نویسنده بعد از پرداختن به یکی از شخصیتها و مشخصاً زن که قطعههایش را گم کرده است رمان را بهیکباره وارد فضایی کاملاً مجزا از متن قبلی میکند.
نمیدانم میتوان آن را در ذیل مفاهیمی همچون بینامتنیت قرارداد یا خیر.
روایت بهیکباره از رمان به سناریو استحاله پیدا میکند؛ زن کچلی که اندامهای خود را میخورد.
در متن کتاب میخوانیم:
«زن کچلی حدود ۴۰ ساله با تیشرتی قرمز و شلوارک، روبهروی گاز ایستاده است. شعله گاز روشن است اما هیچ ظرفی روی آن نیست و....»
بهزعم بنده این یک شروع دوباره است که هر روایت به تنهایی میتواند شروع یک جریان تازه باشد.
پس در اینجا یک سطح، سطح قبل از خود را اشغال میکند یا به گفته برایان مک هیل یک فرافرامؤلف در یک فرافراسطح متن را به نقطهای از آشوب میبرد، به این معنا که این پیچیدگی تا آنجا پیش میرود که سطوح از هم فرو بپاشند. این به خودی خود برجسته کردن بعد هستیشناسی پستمدرن در برابر معرفتشناسی مدرنیستی است.
در ادامه مایلم به این اشاره کنم چه شگفتانگیز است مؤلف، متنی را بنویسد که خودش قهرمان آن است و اینکه شخصیتها از داستانی بودن خود مطلع باشند به غایت اغواگرانه است و نویسنده این شیوهی نوشتن را به بهترین شکل ممکن انجام داده است.
این شیوه نوشتن یک وجه قالب دیگر هم دارد و آن بازنمایی جهان شخصیتها در یک نظام نشانهشناسی است و با گذشتن از یک گفتمان به گفتمانی دیگر و از یک سخنگوی به سخنگویی دیگر قابل شناسایی است.
در متن اگر توجه کنیم فضاها در لحظه تغییر میکنند. زن طبقهطبقه به دختر و بعد به زن کچل و بعد به زنی که پشت میز نشسته است. (جهانهایی متفاوت در یک کلیت منسجم).
نویسنده بهخوبی آگاه است که رمان بر پایه تفاوتهای صرفاً انتزاعی یا روایی ساخته نمیشود، بلکه بر اساس تنوع گفتار، آنهم به صورتی انضمامی به دست میآید؛ پس میتوان اینطور نتیجه گرفت که رویارویی گفتمانها به چند صدایی جهان متن میانجامد.
در ادامه با طرح این سؤال که کانسپت کجاست، تحلیل را ادامه میدهم.
زنی که قطعههایش را گم کرده است یا زنی که اندامهای خودش را میخورد و یا زنی که پشت میز نشسته است؟
زنی که قطعههایش را گم کرده است شاید نمادی از هویت زنانه باشد و یا زنی که اندامهایش را میخورد، (بهجای اینکه از جهان تغذیه کند از خودش تغذیه میکند)، به تعبیری منابع وجودی خودش را مصرف میکند نمایانگر خودویرانگری است.
خوب میبینیم که نامها بر اساس کنشی که شخصیتها انجام میدهند استخدام شدهاند.
داستان میتواند نقاط عطف بسیاری داشته باشد و این مراکز به تعداد مخاطبان، گسترش یابد با این حال نمیتوانم این پرسش را پیش نکشم که داستان چیست؟
آیا رمان قابل تعریف شدن است؟ البته که معنا متکثر هست و نقش مخاطب را نمیتوان در تولید معنا نادیده گرفت.
من در اینجا چند فکت میآورم و هدف، مقایسه آثار نیست:
در خشم و هیاهوی فاکنر، ظهور و افول یک خانواده اشرافی از چهار زاویه متفاوت بررسی میشود.
در مالون میمیرد پیرمردی در انتظار مرگ، با خاطرهگویی مرز میان واقعیت و تخیل را در مینوردد.
در رمان خفقان چاک پالانیک، مردی را روایت میکند که گرفتار اعتیاد جنسی است و با تظاهر به خفگی از نجات دهندگانش پول میگیرد تا هزینه مادر بیمارش را بپردازد و آثاری از این قبیل.
پرسش اینجاست: «آیا رمان میتواند خلاصهای چند خطی داشته باشد؟»
«ما در نبرد میان این روایتها به کجا میرسیم؟»
اگر از بنده پرسیده شود که نقطه عطف کجاست، بیدرنگ خواهم گفت: نامگذاری؛
«مرا it صدا کنید.»
از همینجاست که سعی میکنم جسته و گریخته بر اساس قرائت لاکانی یکی از جنبههای رمان را برجستهتر کنم.
به مجرب خواندن سه پاراگراف اول این رمان تقریباً متوجه میشویم که با یک اثر دم دستی مواجه نیستیم. روح بلند پیشوای مسلمانان، بگو بگو، تو میتونی و رهبر آزادگان جهان کجا. کجا ببرمت وسط این مصیبت و الی آخر...
زمان و مکان در اینجا به مانند شخصیت اصلی رمان قطعه قطعه است. نویسنده شصیتها را معرفی میکند:
زنی با قطعات گمشده، زن پشت میز، زن کچل، زن دو طبقه و دخترک.
در تمامی این روایتها زنی با قطعات گمشده بهزعم بنده حائز جایگاه ویژهای است زنی که؛
قطعههای بدنش را گم کرده و یا فراموش کرده که این قطعهها متعلق به اوست. زنی که بدنش را «یک برهوت واقعی میداند که تنها پوستی روی آن کشیده شده» و اوست که فقدان را با از دست دادن قطعههایش تجربه کرده است و اصلاً امر مدرن و ساحت امر مدرن از دل همین فقدانها سر باز میزند. برشهایی از بدن که نویسنده عامدانه آن را به قطعهها فرو میکاهد. این همان چشماندازی است که وجه بازنمایانه مدرنیسم را پیریزی میکند. آن را در هم میشکند و درنهایت در جهانی تازه بازش مییابد.
اینجا میتوان بدن را بهمثابه استعارهای از مدرنیته در نظر گرفت، البته استعارهای ایجابی و نه سلبی و این همان دهنکجی و تخریب آگاهانه گذشته است یا دستکم میتوانیم بگوییم فرسایش و فروپاشی سنتهای سرکوبگر که زن را در قالب تن و بهزعم نویسنده قطعه باز تعریف کرده است. در نظام سرمایهداری بدن یا قطعه اجزای قابل مصرفاند و یا بهمثابه کالا بازتعریف میشوند. لبها، پاها، پوست و یا مواردی که رمان به آنها اشاره کرده است. پس موضوع نگاه در اینجا یک کل منسجم نیست. در سینما هم بههمینترتیب است و بدن به مجموعهای از نماها برش میخورد. در رمان سرکار خانم کلانتری اگر قطعههای گمشده نمایندهی اندام جنسی نباشند و استعارهای باشند از هویت پس زن نماینده سوژه مدرن است.
به این گزارهها توجه کنید و البته مثالهایی از این دست بسیارند من به همین یکی اکتفا میکنم: «شاید از همانهایی باشد که آیکونهای زنانهام را حق مسلم خود میدانست» و پر واضح است که این حق مسلم دانستن از چه گفتمانی سرچشمه میگیرد.
در این روایت زنی که قطعاتش را گم کرده است بیشک آن کیفیت فیتیشتی خود را از دست داده است به این معنا که زن به جای اینکه ابژه میل باشد، بهعنوان بخشی از شخصیت انسانی دیده میشود. پس تأکید از جذابیت جنسی فراتر رفته و به تجربه زیستی استحاله میشود. اگر بخواهم سادهانگارانه به این شخصیت نگاه کنم تأویل این خواهد بود: (از دست دادن هویت زنانه)
اما به نظر بنده این الزاماً جنسیت به معنای زیستی آن نیست و همزمان میتواند به احساس زنانگی، باروری، قدرت و حتی به حق مالکیت اشاره کند. پس میتوان اینطور گفت که بدن انسان نه تنها موضوع میل، بلکه جایگاه رنج هم است. در اینجا دو صورتبندی مورد تأکید است:
زنی که دنبال قطعههایش میگردد امر واقع لاکانی است و جامعه و سیستم سعی می کند نامی برایش انتخاب کند تا بتواند فقدان او را در نظم نمادین مهار کند.
میتوانید مرا it صدا کنید.
اما آیا فقدان برای همیشه از بین میرود؟ بهنظر بنده، خیر.
پس در این خوانش قطعههای زن متعلق به او نیست، بلکه تصویری از وضعیت انسان امروز است. انسانی که سنتها را وا نهاده و در مرز میان تصویر و تجربه زیستی خود معلق است. زن با قطعات گمشده در حال بازیابی این سنتها است و زن کچل که اندامهای خود را میخورد در حال تخریب و نابودی آن!
با این تواصیف اینطور بهنظر میرسد که کلیت رمان با ایدههای لاکان همپوشانی دارد. اگر ما قطعههای جنسی را ساحتی صرفاً فیزیکی ندانیم بلکه بخشی از تجربههای میل بدانیم در این صورت زن با نوع خاص از فقدان مواجه است، که حتی نمیتوان نامی برای آن انتخاب کرد و یا اصلاً توضیحش داد.
به گفته لاکان: «امر واقع همان جایی است که زبان شکست میخورد.»
به گزارههایی از متن کتاب توجه کنید: «پدری که بسیار مرد شده است در طبقه دوم روی تخت یک نفره تلاش میکند تا دختر که حالا زنی کامل است تمام واحدهای تمکین را مو به مو اجرا کند، حتی اگر کل تخت از خون لبریز شود و الی آخر ...»
خب این تجربه هولناک زیستی را چگونه میشود بیان کرد؟ این همان ساحت امر واقع لاکانی است که از نماد میگریزد و تن به زبان نمیدهد. این تجربه زیستن را تنها کسی درک میکند که بهواقع آن را عمیقاً تجربه کرده باشد. امر واقع لاکانی لزوماً خود خشونت نیست، بلکه همانطور که گفتم همان بخشی است که تن به نمادین شدن نمیدهد و به همین دلیل است که شخصیت دچار گسست است. اگر بخواهم یک نگاه کلیتر به رمان خانم کلانتری بیندازم این خواهد بود: «تجربه زیستی در بین تمام روایتها اخته است و هرگز بهطور کامل در قالب زبان و روایت قابل شناسایی نیست.»
| لینک کوتاه : |
چاپ صفحه
