باستان شناسی و اسطوره رژ لب قرمز
سید حمید شریف نبا

سرخِ مقدس، سرخِ ممنوع: باستان‌شناسی و اسطورۀ رژ لب قرمز

- سید حمید شریف‌نیا :

هر بار که لولۀ باریک رژ لب باز می‌شود و نوک آن مثل گلبرگی تازه بر لب می‌نشیند، چیزی بیش از یک عمل زیبایی‌شناختی رخ می‌دهد. یک آیین کوچک، یک اعلام حضور، یک تصمیم پنهان. رژ لب قرمز از آن دست چیزهایی نیست که فقط روی صورت بنشیند؛ روی تاریخ می‌نشیند، روی باورها، روی ترس‌ها و آرزوهای جمعی. پرسشی که سال‌هاست ذهن پژوهشگران و مورخان را درگیر کرده این است: آیا این رنگ سرخ، ریشه در اسطوره دارد؟ برای پاسخ، باید لایه‌لایه جلو رفت؛ از خاک و سنگ و رنگدانه تا باور و تابو و قدرت.

نخستین لایه، لایۀ باستان‌شناختی است. پیش از آنکه رژ لب قرمز معنایی نمادین پیدا کند، یک واقعیت فیزیکی بود. قدیمی‌ترین شواهد مکتوب و مادی به بین‌النهرین حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد برمی‌گردد، جایی که ملکه پوآبی (Puabi) که شوباد نیز نامیده می‌شود، از ترکیبی از سرب سفید و سنگ‌های قرمز خردشده برای رنگ‌آمیزی لب‌هایش استفاده می‌کرد تا جایگاه قدرتش را نمادین کند. این عمل به‌سرعت به یک سنت تبدیل شد: کاوش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد بسیاری از سومری‌های ثروتمند با مواد رنگ‌آمیزی لب در صدف‌ها دفن می‌شدند. اشراف مصر باستان اوکر قرمز را با صمغ ترکیب می‌کردند تا لب‌هایی سرخ و درخشان بسازند، و کلئوپاترا کارمین رنگدانۀ قرمز عمیقی که از حشرۀ قرمز استخراج می‌شد را ترجیح می‌داد.

اما کشفی که در سال ۲۰۰۱ در منطقۀ جیرفت کرمان انجام شد و در سال ۲۰۲۴ نتایج آن منتشر شد، تصویر رایج را تغییر داد. در پی سیل هلیل‌رود و ورود آب به گورستان‌های اطراف که قدمت آن‌ها به هزارۀ سوم پیش از میلاد می‌رسد، باستان‌شناسان یک ظرف سنگی کوچک از جنس کلینوکلر سبز را کشف کردند که محتویات آن یک رنگدانۀ قرمز تیره و پودری بود. پژوهشگران دانشگاه پادوا با استفاده از تاریخ‌گذاری کربن، این ماده را متعلق به سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۶۸۷ پیش از میلاد دانستند؛ حدود ۴۰۰۰ سال قدمت. ترکیبات آن شامل هماتیت خردشده (عامل رنگ قرمز درخشان)، منگانیت و براونیت، ذرات کوارتز (برای ایجاد خمیر یا براقیت) و الیاف گیاهی (احتمالاً برای معطرسازی) بود. نکتۀ حیرت‌انگیز آنکه پژوهشگران نوشتند این ترکیب «شباهت چشمگیری به روش ساخت رژلب‌های امروزی دارد. «دکتر نصیر اسکندری بیان می کند که این یافته نشان می‌دهد ایرانیان نخستین مخترعان رژ لب بوده‌اند. ماسیمو ویداله، باستان‌شناس ارشد پروژه، احتیاط بیشتری به خرج داد و گفت: «در حال حاضر، این شاید قدیمی‌ترین رژلبی باشد که کشف کرده‌ایم. اما پیش‌بینی می‌کنم که سایر همکاران به‌زودی نمونه‌های قدیمی‌تری شناسایی کنند». این کشف نشان می‌دهد رژ لب قرمز پیش از آنکه اسطوره شود، یک دستاورد فنی بود؛ نشانی از اینکه انسان هزاران سال پیش می‌خواست چهرۀ خود را تغییر دهد و برای این کار دست به آزمایش و ترکیب می‌زد.

لایۀ دوم، لایۀ اسطوره است. اما نه اسطوره به معنای داستان خدایان و قهرمانان؛ بلکه اسطوره به معنای نظامی از باورهای غیرعلمی که رفتار انسان را شکل می‌دهد. در یونان باستان، لب‌های سرخ به زنان تن‌فروش مرتبط بود. به گفتۀ سارا شفر در مقالۀ «Reading our Lips: The History of Lipstick Regulation in Western Seats of Power»، اگر این زنان بدون رژ لب در ملأ عام ظاهر می‌شدند، ممکن بود به جرم «وانمود به بانوی شریف بودن» مجازات شوند. در روم باستان، رنگ‌های روشن نشانۀ جایگاه بالاتر بود، اما مواد گران‌قیمتی مثل سینابر (vermilion) حاوی جیوه بودند و «سموم بالقوه کشنده» محسوب می‌شدند؛ فقرا که به تفالۀ شراب قرمز بسنده می‌کردند، احتمالاً وضعیت بهتری داشتند.

در قرون وسطی، تصویر رژ لب تیره‌تر شد. شفر می‌گوید وقتی جنگ‌های صلیبی استفادۀ گسترده از لوازم آرایش را به اروپای غربی بازگرداندند، «رژ لب ظاهری تا حدی پلید پیدا کرد». مسیحیان آرایش را مخالف فروتنی و زیبایی طبیعی می‌دانستند که بخشی از طرح الهی است. در انگلستان، باور عامه این بود که رژ لب قرمز قدرت دفع ارواح خبیث را دارد، و ملکه الیزابت اول که خود از ترکیبی از کارمین، صمغ عربی، سفیدۀ تخم‌مرغ و شیر انجیر برای لب‌هایش استفاده می‌کرد به این باور دامن زد.

اما افسانۀ «قانون ۱۷۷۰» که می‌گفت زنی که با آرایش مردی را به ازدواج فریب دهد می‌تواند به عنوان جادوگر محاکمه شود، پیچیده‌تر از آن است که به نظر می‌رسد. یک پژوهش دانشگاهی هاروارد با دقت نشان می‌دهد که اگرچه پارلمان در سال ۱۷۷۰ قانونی تصویب کرد که زنان متأهل را در صورت «فریب» مردان به ازدواج از طریق رنگ و روغن، با «مجازات قانون علیه جادوگری» تهدید می‌کرد و ازدواج را باطل می‌دانست، اما جستجو در آرشیو قوانین مجلس اعیان در بازۀ ۱۷۶۰ تا ۱۷۸۰ هیچ چنین قانونی را نشان نمی‌دهد؛ مورخان دیگر نیز در یافتن متن اصلی آن ناکام مانده‌اند. به عبارت دیگر، این «قانون» بیشتر یک اسطورۀ شهری است تا یک واقعیت حقوقی مستند اما همین که چنین افسانه‌ای قرن‌ها دوام آورده، خودش گواهی است بر عمق بدگمانی جامعه به آرایش. در همان دوره، در آمریکا مردی می‌توانست ازدواجش را باطل کند اگر همسرش در دوران نامزدی آرایش کرده باشد و در قرن شانزدهم، از زنان کاتولیک خواسته می‌شد استفاده از رژ لب را در اعتراف ذکر کنند. نکتۀ تلخ اینجاست که این افسانه‌ها بیشتر حول طبقه و قدرت می‌چرخیدند: زنان ثروتمند کیمیاگرانی را استخدام می‌کردند که با ورد و طلسم برایشان رژ لب بسازند، در حالی که قوانین ضدجادو عمدتاً دامن زنان فقیرتر را می‌گرفت. رژ لب قرمز در این دوره، هم ابزار قدرت بود و هم مدرک جرم.

لایۀ سوم، چرخش اسطوره است. قرن بیستم نقطۀ عطفی بود که رژ لب قرمز از نشانۀ شیطان به نشانۀ مقاومت تبدیل شد. در راهپیمایی حق رأی زنان در نیویورک در سال ۱۹۱۲، الیزابت آردن لوله‌های رژ لب قرمز را بین راهپیمایان پخش کرد. لب‌های سرخ آن‌ها اعلامیه‌ای بود: ما اینجاییم و جدی هستیم. در جنگ جهانی دوم، رژ لب قرمز رنگ وظیفۀ ملی شد. سایه‌هایی مثل «Fighting Red» و «Victory Red» به‌عنوان بخشی از روحیۀ جنگی تولید می‌شدند. هیتلر ظاهراً از رژ لب قرمز متنفر بود که خودش دلیل کافی برای محبوبیتش بود. پس همان رنگی که روزی نشانۀ گناه بود، حالا نشانۀ ایستادگی شد. اسطوره، جهت خود را عوض کرد اما از بین نرفت.

لایۀ چهارم، لایۀ زیست‌شناختی است. بخشی از جذابیت رژ لب قرمز، مستقل از فرهنگ، در زیست‌شناسی ریشه دارد. لب‌های پرخون و سرخ نشانۀ سلامت، باروری و آمادگی جنسی است. رژ لب قرمز این سیگنال زیستی را تقویت و اغراق می‌کند. در باورهای عامیانۀ چینی، قرمز رنگ خوش‌شانسی، شادی و موفقیت است. و در دنیای معاصر، رژ لب قرمز هم‌زمان چند معنا را حمل می‌کند: برای برخی یک انتخاب سادۀ زیبایی‌شناختی است، برای برخی یک بیانیۀ فمینیستی، و برای برخی یک کلیشۀ جنسیتی که می‌خواهند از آن فاصله بگیرند. در سال ۲۰۱۸، کمپین #SoyPicoRojo در نیکاراگوئه از رژ لب قرمز به‌عنوان ابزار اعتراض علیه دیکتاتوری استفاده کرد، و در سال ۲۰۱۹، هزاران زن در شیلی لب‌های خود را قرمز کردند تا خشونت جنسی را محکوم کنند. زنی که رژ لب قرمز می‌زند، در بسیاری از فرهنگ‌ها هنوز باید پاسخگو باشد: چرا اینقدر جلب توجه می‌کنی؟ این پرسش‌ها خودشان نشان می‌دهند که رژ لب قرمز هنوز زنده است، هنوز بحث‌برانگیز است، هنوز قدرت دارد.

حالا به پرسش اصلی برگردیم: آیا رژ لب قرمز ریشه در اسطوره دارد؟ پاسخ این است که ریشه‌اش در اسطوره نیست، بلکه خودش اسطوره‌ساز است. از یک تکه سنگ سرخ در جیرفت یا بین‌النهرین، تا تهمت جادوگری در انگلستان قرون وسطی، تا تیوب‌های «Fighting Red» در جنگ، تا لب‌های سرخ معترضان در نیکاراگوئه و شیلی هر دوره یک لایه معنایی جدید به آن اضافه کرده است. رژ لب قرمز مثل یک آینه است: هر جامعه‌ای در آن، ترس‌ها و آرزوهای خودش را می‌بیند. ترس از زن فریبکار، آرزوی زن قدرتمند، ترس از میل، آرزوی کنترل. و شاید به همین دلیل است که هنوز بعد از ۵۰۰۰ سال، زدنش کمی فقط کمی شبیه انجام یک آیین کوچک است. نه به این معنا که واقعاً جادو می‌کند، بلکه به این معنا که چیزی را در ما بیدار می‌کند که پیش از ما، هزاران سال پیش، زنی در جیرفت یا اور یا بابل نیز آن را حس کرده بود: میل به دیده‌شدن، میل به انتخاب، میل به اینکه خودت را بسازی، حتی اگر فقط با یک لایه رنگ سرخ. رژ لب قرمز، در نهایت، نه یک طلسم است و نه یک توهین؛ یک انتخاب است. و انتخاب، همیشه کمی اسطوره‌ای است.

منابع :

1. Keegan, Faye. “Glamour, opulence et mauvaise vie : l’histoire du rouge à lèvres rouge.” National Geographic (France), 7 June 2025. 

2. National Geographic. “The surprising evolution of red lipstick and its ancient origins.” National Geographic, 4 August 2024. 

3. BUST. “The Surprising History Of Red Lipstick, From Sign Of Satan To Suffragist’s Symbol.” BUST, 19 October 2017. 

4. IRNA English. “Oldest lipstick ever found discovered in Iran.” Islamic Republic News Agency, 13 February 2024. 

5. Archaeology Magazine. “Near Eastern Lip Kit.” Archaeology, vol. 77, no. 3, May/June 2024. 

6. Schaffer, Sarah E. “Reading our Lips: The History of Lipstick Regulation in Western Seats of Power.” Harvard University (cited in National Geographic and BUST). 

7. Harvard DASH. “Lipstick’s paradoxical standing as both a popular and shunned item fully developed in the Renaissance period.” Harvard University. 

8. Infobae. “La milenaria historia del lápiz labial rojo y sus distintos significados con el correr de los años.” Infobae, 9 May 2024. 

9. Hindustan Times. “From Satan’s tool to a feminist icon: This Lipstick Day, discover the untold story of the humble lipstick.” Hindustan Times, 28 July 2024. 

10. El Informador. “Descubre la fascinante historia del labial rojo.” El Informador, 6 June 2024