شاخه هایی از یاس و مرجان
نگاهی به شعر قاسم آهنین جان/دکتر سید حمید شریف نیا

نویسنده : دکتر سید حمید شریف نیا
تاریخ ارسال : ششم بهمن ماه ١٣٩٢


شاخه هایی از یاس و مرجان

نگاهی به شعر قاسم آهنین جان

 

-سید حمید شریف نیا :

پس از تحولات اساسی و جدی شعر که توسط نیمای بزرگ شکل گرفت، در نیمه اول دهه 40 با انتشار کتاب "طرح"(1341) احمدرضا احمدی، جوانه ای دیگر از جریانی موسوم به موج نو در شعر معاصر پدید آمد و در نیمه دوم دهه 40 با همگام شدن جمعی از شاعران جوان پایه ریزی شعری تحت عنوان "شعر حجم" ریخته شد. اعتقاد بر این است نام گذاری شعر موج نو، وامی است از جنبش سینمایی موج نو فرانسه که توسط فریدون رهنما به ایران وارد شد. اگرچه رویایی در کتاب "از سکوی سرخ"  اعتقاد دارد نام گذاری شعر موج نو در ژورنالیسم مملکت تصادفاً به غلط این طور نام گرفته است[1]. هم چنین محمد حقوقی نام گذاری این جریان شعری را منسوب به اسماعیل نوری علا می داند[2]. با اینکه مخالفانی این جریان داشت، اما به سرعت موافقانی در این مسیر پیدا شدند و بدنه ان قوی تر و منطقی تر شد و زمینه جریان های شعر حجم و شعر ناب شدند. اگرچه این مقال فرصت مناسبی جهت بررسی روند شعر حجم و ناب نیست، اما به زعم آنکه نگاه نگارنده به اشعار قاسم آهنین جان نیاز به بن مایه های شناختی از این روند شعری دارد، به صورت بسیار کوتاه و مختصر به آن پرداخته خواهد شد. اگرچه گاهی شعر موج نو را ماحصل شعر هوشنگ ایرانی و یا تندرکیا می دانند(البته چندان درست نمی دانم). و یا شمس لنگرودی در تاریخ تحلیلی شعر نو (جلد 3، ص32) "شعر احمدی را همچون شعر سپهری فرزند بلافصل شعر ایرانی" می داند. شهرام شاهرختاش در مقاله خود تحت عنوان "نگاهی به موج نوی شعر امروز ایران" به نقل قول از عبدالعی دستغیب بیان می کند باور اینکه شعر موج نو فرزند اشعار تندرکیا است اشتباه است. با این حال شعر موج نو بسیار سریع بالنده شد و زمینه ساز جریان مهم شعر حجم و شعر ناب شد.ظهور این جریان شعری در دهه 40 ایران علل متعدد و گاهن چند وجهی دارد.

1-     روند تاثیر گذار مکتب های هنری اروپا مثل سورئالیست ها موجب تحولات جدی در برخورد شاعران با مقوله شعر شد. اگرچه در مصاحبه ها و یا بیانیه شعر حجم به این نکته اشاره شده است که شعر حجم شعر سورئالیست نیست. ادعای بسیاری از دوستان در خصوص تاثیر دادائیست و سورئالیست ها بر شعر موج نو در ایران بیان حرفی است که در جزوه شعر شماره یک  (1345؛ص36) آمده است. اگرچه این برداشت دوستان را از شعر موج نو درست نمی دانم و باید با دید کلی تر و گسترده تری به این حرکت نگاه کرد اما عینن سخن مورد نظر را برای شما می آورم:

چندی پیش عده ای از دوستان ما برای تفنن هر یک بیتی سروده و به طور اتفاقی آن ابیات را زیر هم نوشتند؛ آنچه حاصل شد سه قطعه است.

به استناد به چند خط نمی توان نتیجه گرفت که موج نو تحت تاثیر دادائیست ها و سورئالیست قرار دارد. آنچه موج را پایه گذاری قابلیت های تازه ای بود که در قالب تصویر یافته بودند.

2-     جریان های سیاسی و اجتماعی حاکم بر زمان که بعد از کودتای 28 مرداد پیش آمده بود موجب دلسردی و دلزدگی شاعران شده بود به طوری که به زبان سمبولیک روی آورده بودند و سراسر شعرشان سرشار از تصاویر سمبولیک مثل شب، زمستان، گل سرخ و .... بود. شاعران موج نو برای رهایی از این زبان به کارکردی تازه از شعر(خلق دنیایی تازه بدون در نظر گرفتن نمادها) روی آوردند

3-     شعر موج نو مقابل شعر متعهد و شعر مقاوت که نقش سلاحی داشت قرار گرفت و به زیبایی های ذاتی در شعر پرداخت.

  شاعران مهمی که در این زمینه طلوع کردند عمدتن در نیمه دوم دهه 40 شناخته شدند. شاعرانی مثل بهرام اردبیلی، بیژن الهی، یدالله رویایی، هوشنگ چالنگی، منوچهر آتشی، ایرج کیانی، محمدرضا فشاهی، شهرام شاهرختاش، محمد رضا اصلانی و... بودند. و در نسل بعد که عمدتن به سمت شعر ناب پیش رفتند آریا آریا پور، سیروس راد منش، یارمحمد اسد پور، هرمز علیپور، محمود مومنی، محمد مهدی مصلحی، علی مومنی، یارمحمد اسد پور، فیروزه میزانی، هرمز علیپور، قاسم آهنین جان و ... قرار می گیرند.
قاسم آهنین جان
شعر قاسم آهنین جان از آن دسته از اشعاری است که روابطی بین اشیا و پدیده ها ایجاد می کند که از نظام عملی زبان فاصله می گیرد و به سمت زبانی با نحله های شرقی به سمت طبیعت اشیا پیش می رود و تلاش می کند از واژه هایی با بار معنایی پر انرژی استفاده کند. شعری که سرشار از حس های آمیخته با طبیعت است. گویی طبیعت خود زندگی شاعر است. زیستی عاطفی که با خلاقیت زبانی همراه شده شعر قاسم آهنین جان را به سمت شعر ناب پیش می برد. شعری که پیوستگی و روابط معنایی بین اشیا و پدیده ها می آفریند که نهایتن مخلوق تصاویر و آفاق پرسشگری می شود. در واقع دایره واژگانی شعر آهنین جان دارای کارکردهای مستقلی است که گاهن نقش چند وجهی و بار معنامندی مستقل به دوش می کشند. قاسم اهنین جان تعریف تجربه های زندگی روزمره مخاطب را بهم می ریزد و بر پایه آن بنایی تازه از نگاه خود القا می کند. شعر ناب قاسم آهنین جان تمایل به "دیگر" شدن دارد و پهلو به شعر ناب هوشنگ چالنگی و مجید فروتن می زند

همیشه در سایه ی رود

شیهه ی اسبان سنگ می شود

سنگی برای پیشانی

سنگی برای خفتن تا همیشه.

و تا همیشه، جهان

منظومه ای از سنگ در شیهه ی اسبان

و رویا در اَرغوانِ آتش ها

و رود که در خوابِ سنگ

همیشه در گذر

با سایه هاش

با رنگ هاش، برای خفتــــــتن تا همیشــــــه

و تا همیشه/ جهان

سنگی به، یادمـــــــان.                                                      (قاسم آهنین جان)

//////////

آه من می­دانم

فرو رفتن یال­های من در سنگ

 آیندگان را دیوانه خواهد کرد

 و از ریشه­ی این یال­های تاریک

 روزی دوست فرود می­آید و

 تسلیت دوست را می­پذیرد.

                                              (هوشنگ چالنگی، زنگوله­ی تنبل، ص10)

/////////

هوش می دوانم در زخم

شیهه از کوه فرا می رسد

تا بدانم شيونی از سنگها می گذرد

و بدین گونه

 در انتهای چشمانم

باید از سقف گریه يی کوتاه بچکم

به جا که در فواصل شبگیر

آرام آرام

خرمنی از صدا می گريد

                                                    (مجید فروتن، مجله تماشا)

در واقع یکی از نقاط برجسته شعر آهنین جان "ارائه تازه از جهان" است نه "برداشت تازه". برای ارائه اندیشه و رویا دست به خلق تصویرهای تازه می زند و در حقیقت تصاویر هستند که موقعیت های تازه ایجاد شده را به محور رویداد ها تخیل شعری اش پیوند می زند و نه صرفن کلمات و واژگان بکر. از باطن این ارتباط، خصیصه مهم شعر آهنین جان و شعر ناب شکل می گیرد؛ فرمکه از هستی واژگان و ماهیت ذهنی کلمه منبعث می شود. فرم در شعر آهنین جان(و شعر شاعران ناب) ناجی محتوی است. محتوی اصلی بر پایه حس درونی و عاطفی که شاعر با جهان اطراف اش دارد شکل می گیرد. به عبارت دیگر شکل گیری فرم در شعر آهنین جان یک حادثه ذهنی است که موجب انعقاد موقعیتی تازه و نو از ایجاد ارتباط با جهان پیرامون است. موقعیت تازه ایجاد شده به وضعیتی تبدیل می شود که از حالت استعاری به هویت مستقل و تازه بدل می گردد. این خصیصه پیش ساز و گاهی کاتالیزور خلق موقعیت می شود. این همان زمینه ایجاد اسپاسمان است. البته شایان ذکر است که اذعان کنم شعر اهنین جان را شعر ناب می دانم نه شعر حجم اگرچه در برخی شعر ها گرایش هایی به شعر حجم دارد. شعر قاسم آهنین جان بیشتر سرشار از تصویر ذهنی اشت تا تصویر شعری. آنچه در تصویر شعری رخ می دهد تلاشی است در پی خلق روابط بین اشیا شناخته شده(ابژه) است به همین دلیل موقعیت ها در فضای وصفی و اضافی صرف قار می گیرند و این فضاهای وصفی و اضافی صرف هستند که ارزش های استعاری و تمثیلی، تشبیهی و ... را می سازند. اما شعر آهنین جان بر پایه تصویر ذهنی است. تصویر ذهنی بر اساس برداشت های فردی شاعر از تصاویر شاعرانه شکل می گیرد و بر اساس منطق ذاتی، بستری از تاریخ را در ساحت هستی خود کنار هم می گذارد.    

میسپاری به پاییز- قلب کوچک را و

چشم بر کاکل مرغ مات و ستارگان کودکی

باز می کنی

و یا در شعری دیگر با به کارگیری عناصر اطراف خود نوع رابطه خود را نشان می دهد:

غروب

ابر ها که بیایند

خواهم مرد

در اردیبهشت گل ها

با چشمانی باز

بر جمال مرغان

پس می کنم گم

چهره میان سموم نفس هام و

از یاد می برم گله های اردیبهشت

به علفزار مدور رویام

و سنگی سپید می نشانم به آسمان

از یادمان هام

چون بمیرم

ابر ها که بیایند

در اردیبهشت گل ها

         (قاسم آهنین جان)

خلق تصویرهای ذهنی در کنار بار عاطفی و سیاحتی مفهوم های تازه ای را باز آفرینی می کند. در کتاب شعر به دقیقه اکنون(1370؛ ص 23) شعر زیر آمده است:

چه در میانه باشد و

چه نه این آتش

تو خود گلی باش

 کودکم

از طرفی جریان عقلانیت مدرنیتی و فضا های دیداری که از خصایص موج نو ابتدایی و اغازین بود در شعر آهنین جان کمتر به چشم می خورد و شعر قاسم آهنین جان سعی دارد خود را به خرد ستیزی شعر دیگر نزدیک کند و خود را از ورا به ماورا می کشاند.

خاموش می شود این رخسار

در صراحت مسلم بازوان تو

و بازوان تو

عریانی دریاست

                         (ذکر خواب های بلوط)

شروع شعر با حرف ربطه "چه" است اما بار معنایی تعدیل دارد و نه صرفن حرف ربطی که هدف ان برابری باشد. ترکیب بندی این شعر بازنمایی تازه ای از قرار گیری انسان در آتش و گلستان شدن اش است. اما اینبار انسان در موقعیت تازه ای قرار می گیرد و خود گلی می شود که نیازی به حضور اتش نیست. این بازآفرینی شکل باطنی در شاعر دارد و این موقعیت تجربه شده را با مخاطب خود به اشتراک می گذارد. به گونه ای که تصویر ذهنی بر تصویر شاعران صرف برتری می یابد و از عنصر معنوی شعر بهره عاطفی می گیرد. البته به قول کروچه: بیان و زیبایی یک مفهوم اند. شاعر این بیان را در بند هشتم به بعد می آفریند

و سپاس بر تو ای ماه

که می روی به گریبان ستار جوی مجوس و

پهنه ای از مرغان

گاه سایه

گاه اشهب

سوی تو می آیند و

تو مرده ای در فراز

چونان که زورقی بگذرد

بر آبها ویران

مولفه های شعر قاسم آهنین جان از نگاه نگارنده این سطر ها به اجمال در ادامه متن آمده است

1-     زبان کشف و شهود که ماحصل حس آمیزی و ترکیب های ذهن نسبتن پیچیده و اندیشه ورزی در موقعیت های تازه است

تو اشک می ریزی و زلف می فشانی خیره

ای ماه

ای دل بی بدیل

کاج کوچک شبهای گلستانم                                                  (ذکر خواب های بلوط)

2-     نقش زبان در آفرینش معنای پنهان و زبان اندیشه که به معنامندی مفاهیم دورنی در انسان ختم می شود

پس در سپیده

که به گور ها شوند

اختران

چه زار بگیریند

گلهای گونه ات

با آوای رود

ای مانده ز مام دور

ای نور                                          (شعر به دقیقه اکنون 2، ص25)

3-     خلق تصاویر و ریخت بندی ذهنی از فضای اطراف زندگی شخصی

و مرغی در عبور

از آبشار خمیده مهتاب

و دامنه ها که می گیرندم در میان

اکنون که از ذات اشیا می گویم

                                                 ( ذکر خواب بلوط)

4-     کاربرد تجریدی زبان به جای کاربرد عملی و تشریحی و ایجاد موقعیت چند تاویلی

در تو غرق خواهم شد

ای ماه

ای عریانی دریا

چون می گذری با فوج سپید سوسن ها

                                               (بخت تاریک در آفاق بنفشه و پروانه ها، ص46)

5-     دادن شخصیت انسانی به عناصر طبیعی و بهره گیری ذهنی

موسیقی خون آشفته کرده

نبض علف را

در مشام آهوان                             (بخت تاریک در آفاق بنفشه و پروانه ها، ص32)

 



                                                                                                        دکتر سید حمید شریف نیا

                                                                                                         مهر 1392


[1]- رویایی، از سکوی سرخ. انتشارات مروارید؛ 1357: 223

[2]- حقوقی، محمد. شعر نو از آغاز تا امروز. جلد1، چاپ دوم، نشر ثالث، تهران1377: 4


بازگشت