هوش مخاطب امروز،شعر اسلامپور را درک خواهد کرد
گفتگو با شبنم آذر درباره اشعار پرویز اسلامپور
در نخستین سالگرد درگذشت شاعر

گفتگو با شبنم آذر درباره اشعار پرویز اسلامپور

در نخستین سالگرد درگذشت شاعر

هوش مخاطب امروز،شعر اسلامپور را درک خواهد کرد

 

زهرا باقری شاد

 

پرویز اسلامپور از مهمترین بنیانگذاران شعر دیگر” بود؛ یکی از پرکارترین شاعران پس از ترک ایران، و در عین حال شاعری که عمر بیشترین آثار منتشر شده از او به دهه چهل می رسداو پس از مهاجرت به فرانسه همچنان به فعالیت های ادبی خود در زمینه شعر ادامه داد با اینهمه به دلایل شخصی هرگز به انتشار آثارش دست نزدتنها دست نوشته ای در میان انبوه کاغذهای داخل آپارتمانش آن هم پس از مرگ او سرنوشت اشعار منتشر شده سالیان بسیار را روشن ساختاو در دست نوشته ای تاکید کرده بود که انتشار آثارش را به یک خانم بسپارند.

شبنم آذر، شاعر جوان ساکن آلمان و از بستگان پرویز اسلامپور، سرنوشت آثار این شاعر گوشه نشین را به دست گرفت و تنها یازده ماه پس از درگذشت او توانست مجموعه نخست از این آثار منتشر نشده را برای انتشار، آماده کندآنچه می‌خوانید گفت وگویی است با شبنم آذر در این زمینه:

 

………………..

 

 

با اینکه پرویز اسلامپور شاعری نسبتا پرکار به نظر می رسید، اما انتشار آثارش در سطح وسیع نبودحتی هر کدام از مجموعه هایش تنها یکبار منتشر شدندو نیز بیشتر آنها در دهه 40 منتشر شدندآیا حضور و زندگی در خارج از ایران، مسیر فعالیت های ادبی او را در زمینه شعر به سوی دیگر برده بود؟

 

پرویز اسلامپور در سن 27 سالگی در ایران به شهرت رسیدتا آن زمان فعالیت مطبوعاتی داشت، سه  مجموعه شعر منتشر کرده بود ، جریان شعر دیگر را در مقابله با شعر متعهد به همراهی چند شاعر بنیان‌گذارده بود وسپس به امضا کنندگان و مدافعان شعر حجم پیوسته بودپرکار و شوریده سر  و در همه زندگی اش تابو گریز بوداو پس از خروجش از ایران و انتخاب زندگی در فرانسه به همین پرکاری ادامه داد، تعدادی از آثارش را به همراه همسر فرانسویان  وی و دوست سالیانشپی یربه فرانسه ترجمه کرد و در فهرست‌نویسی آثار خودش در میان یادداشت‌های شخصی آورده که از چند نویسنده نیز کتاب‌هایی ترجمه کرده، ولی متاسفانه در میان آثار باقی مانده از او، این کتابها را نتوانستیم پیدا کنیمبنابراین پر کاری او خصوصیتی بود که همچنان با او بوداما علت منتشر نکردن آثارش یک تصمیم شخصی بود.در میان یادداشت‌ها، نامه‌ای از زنده‌یاد آقای زهرایی مدیر انتشارات کارنامه و آقای زرتشت اخوان ثالث مدیر انتشارات زمستان و ناشران دیگری هست که در طول این سالها  خواسته‌اند آثار منتشر نشده ایشان را چاپ کنند، ولی تا جایی که از نوشته ها پیداست، اسلامپور موافق انتشار نبود.او حتی  شعری در این باره  دارد خطاب به ناشرانبا این حال بارها تصمیم او درباره منتشر نکردن آثارش دچار تغییر می‌شد، چنانکه  در سال‌های پایانی عمرش، این تصمیم را داشت ولی انگیزه‌ای نداشت که مجدانه پی‌گیری کند.

یکی دیگر از دلایلش فضای جاری ادبیات ایران بود،او خودش را بسیار از این فضا دور می‌یافت و به آثاری که منتشر می‌شد چندان وقعی نمی‌گذاشتیادداشت‌هایی دارد درباره‌ی دل‌شکستگی‌های پنهانی‌اش از فضای جاری ادبیات و دوستان گذشته‌اشبا این وجود برای نویسندگان وشاعران بسیاری از جمله منوچهر یکتایی، هوشنگ ایرانی، نصرت رحمانی ، غزاله علیزاده و به ویژه فریدون رهنما از جوانی تا پایان عمر بسیار احترام قائل بود

 اما درونی ترین علت انزوا طلبی او، به گرایش تمام عیارش به عرفان باز می گشتبه عبارتی او عارفی امروزی بود که بر اصول خلوت گزینی عرفانی تا پایان عمر پایبند ماند.

 

 

اسلامپور پس از مهاجرت همچنان به صورت جدی و حرفه‌ای به فعالیت در زمینه‌ی شعر مشغول بودچه تغییراتی در آثار او پس از مهاجرت پدید آمد؟

نگاه او از منظر یک عارف به جهان، هر چه پیش‌تر رفت در شعرهایش عیان‌تر شد  .مهمترین خصوصیت در شعر که با او ماند کم گویی بود، اما گاه و بسیار به ندرت، از این خصوصی دست کشید.با این حال حتی در شعرهای بلندترهمانطور که خودش در یادداشتی خصوصی نوشته است، شعر او مصداق کامل این سطر است :"از میان هزاران کلمه‌ای که می‌آید یکی را بر می‌دارم." و بعد شرحی نوشته بر دلایل این کار واحساسی که نسبت به کلماتی دارد که آنها را قربانی آن یک کلمه می‌کند.

پرویز اسلامپور پیشنهادهای تازه‌ای برای شعر فارسی دارد.شعرهای او ساختار شکن است  و آشنایی زدایی می‌کند و ضد قواعد رایج عمل می‌کنداو هر چه در انزوای بیشتری رفت، نگاهش به اشیا و پدیده‌ها با نوآوری‌های بیشتری در شعرش پدیدار شد؛بر بدعت‌گذاری های زبانی ، نگاه منحصر به فرد او به کارکردهای واژه در شعر، بر حرکت شتابنده خیال و سیالیت ذهنش افزوده شد و هر چه در شعرها پیشتر می رویم این حرکت شتابنده تصاویر و سیالیت را بیشتر می بینم تا جایی که شعر باید چندین بار خوانده شود تا به منظور شاعر نزدیک شویم.

 

آیا اسلامپور در سایه شاعران دیگری همچون رویایی قرار گرفت؟ چرا این اتفاق افتاد؟

 

شاید اینطور به نظر برسد ولی مخاطبان حرفه‌ای که  شعر اسلامپور را می‌شناسد متوجه تفاوت‌های شعر این دو بزرگوار هستندبه هر حال وفاداری او به شعر حجم تا سالهای زیادی ادامه داشت اما او همچنان خودش را شاعر"شعر دیگرمی دانستزیر سایه رفتن او هم به شخصیت و روحیه اسلامپور برمی‌گردداصولا مقاومتی در برابر این داوری ها نداشت.به خوبی به خاطر دارم که  بهرام اردبیلی در کتاب مصاحبه‌ای که از او منتشر شد، به اسلامپور نسبت‌هایی داد که هیچ با شخصیت او سازگار نبود،اسلامپور در جریان قرار گرفت و غمگین شد ولی کوچک‌ترین واکنشی نشان نداددر سال‌های آخر عمر تنها یک بار خواسته بود که همه حرفهایش را بزند ولی باز از گذاشتن قرارهای مرتب برای ضبط صحبت‌هایش منصرف شد.او به مرور زمان، کمتر میل به دیده شدن پیدا کرددر واقع معتقد بود که در خلوت است که می‌شود به ذات شعر نزدیک شد.بنابر این علاقه‌ای به "مرادبودن و  داشتن "مریددر شعر-چنان که امروز مرسوم استنداشت، در طول این سال‌ها به خصوص سال‌های آخر، شاعرهای جوان‌تری  که به پاریس سفر می‌کردند و از طریق دوستان اندک اسلامپور از او تقاضای دیدار داشتند، را هم بسیار به ندرت برای دیدار می پذیرفت.

موضوعی که به آن اشاره کردید شاید فقط  محدود به اسلامپور هم نبود بلکه  در فضای سال‌های پایانی دهه چهل، اسلامپور و همراهان شعر دیگر، گروهی منزوی بودند که بسیار از شعر زمان خودشان جلوتر حرکت می‌کردندآنها متاثر از شعر موج نو شعر دیگر را بنیان گذاشتند و پس از مدتی هم شعر حجم  همانطور که اشاره کردید به نوعی آنها را زیر لوای خود معرفی کرد.بنابراین شعر دیگر هرگز آنطور که در شان اش بود دیده و خوانده نشد و پیشنهادهایش زیر سایه قرار می گرفت.

 پرویز اسلامپور از نظر من مدرن ترین شاعر فارسی ست که پیشنهاد نیما را به خوبی درک کرده و به خصوص در حوزه زبان بسیار منحصر به فرد پیش رفت .او در همان زمان هم که مطرح شد مخالفان جدی داشت و مخاطبان اندک و خاص،زیراشعر تعهد بود که در آن دوره به دلایل روشن تاریخی از سوی جامعه پذیرفته می شد. به هر تقدیر شعر او شعری ست که تاکنون خود محدوده های شخصیت مستقلش را به خوبی عیان کرده ودر آینده نیز خواهد کرد.

 

البته برای اینکه آثار یک شاعر یا نویسنده دیده وخوانده شوند الزاما رابطه مراد و مریدی” نباید شکل بگیردبه هر حال بسیاری از آنها که آثارشان دیده می شود این رابطه را ندارندچه چیز دقیقا باعث شد شعر اسلامپور کمتر شناخته شود؟ البته به جز شخصیت او که اشاره کردید.

نه تنها این نوع رابطه، الزام نیست بلکه از نظر من این ارتباط یک پدیده غیرادبی است که در ادبیات ما بسیار رواج دارد، به همین دلیل بر این نوع رابطه که اسلامپور هرگز پی آن نبود، تاکید دارمفرهنگ شکل‌گیری چنین رابطه‌ای را هم می‌توانید  در تاریخ  و نمونه‌های رایج آن را در جریانات شعری امروز تعقیب کنید.

اما یکی از دلایلی که شعر همه شاعران شعر دیگر، از جمله شعراسلامپور کمتر مورد توجه قرار گرفت این بود که درک شعر اسلامپور برای طیف وسیعی از خوانندگان شعر غامض است.دست یابی به محتوا و زبان  شعر اسلامپور آسان نیستاز انتخاب واژه‌ها تا فاصله گذاری‌ها ،از سرهم نویسی‌ها تا پیوسته نویسی‌ها و نقطه گذاری ها ،همراه با وسواس فکری شاعراست.در بسیاری از شعرها اگر در فاصله‌گذاری دست برده شود، معنی تغییر پیدا می‌کند و مخاطبِ آسان خواه و آسان گیر کمتر به ملاقات چنین شعری می‌رود.

دیگر شاعران "شعر دیگرهم به شکل‌های متفاوتی از این وسواس فکری برخوردار بودند اما آنهایی که حضور دائمی فیزیکی و حرفه ای (در فضای ادبی ایرانداشتند و جریانات شعر ایران را به شکل فعال تعقیب کردند و خودشان هم می‌نوشتند و منتشر می‌کردند و دست در ترجمه یا نوشتن مقاله داشتند، طبیعی ست که با نسل‌های بعدی هم تا حدودی ارتباطشان حفظ شد وخوشبختانه  صدایشان بیشتر شنیده شد.

شیوه زندگی اسلامپور به خوبی نشان می‌دهد که او از بسیاری از این تمایلات دست کشیده بود و دغدغه‌‍‌اش فقط نزذیک شدن به ذات شعر بود.

 

 

پس از درگذشت شاعر، شعرهایی از او در نشریات ادبی منتشر شده استپیش از این و در طول دو دهه‌ی گذشته ما به ندرت شعری منتشرشده از او در نشریات می دیدیم.آیا این موضوع به همان عدم تمایل به نشر آثارش برمی گشت؟

 

بله با وجود درخواست هایی که از سوی نشریات می شد اما او تمایلی به این کار نداشت.در گفتگو با یکی از دوستان نزدیک اسلامپور او بر این موضوع تاکید داشت که اسلامپور به وضع موجود بسیار بی‌اعتماد بودمتاسفانه پس از مرگ شاعر،تعدادی از اشعار منتشر نشده او بدون اجازه خانواده شاعر در حال انتشار در نشریات ادبی است.اینها اشعار و نوشته هایی است که به طریقی در زمان حیات اسلامپور دست به دست شده و به دلیل عدم تمایل اسلامپور به انتشار آنها و طبعا نداشتن اجازه از شخص او، تا کنون منتشر نشده بود.طبیعی است که رفتار حرفه ای مترادف است با کسب اجازه از خانواده ایشان برای انتشار این اشعار؛اینجا خیلی بیشتر از آنکه مسئله مالکیت مطرح باشد مسئله احترام به خواست زنده یاد اسلامپور مطرح است.به خصوص که تمامی آثار ایشان در حال گردآوری و سامان گرفتن است و با وسواسی که اسلامپور در انتشار اشعارش داشته، شاید این اشعاری که دارد به این شکل منتشر می شود از جمله کارهایی ست که زنده یاد اسلامپور هرگز تمایل به نشر آنها نداشته و در مجموعه‌های منتخب شده توسط خود او، نبوده باشداین رفتار غیرمنصفانه، ورود به شخصی‌ترین حریم شاعری است که با زندگی انزوا طلبانه‌اش و دلشکستگی‌اش از فضای غیرحرفه‌ای شعر، سالها دست به انتشار اشعارش نزده بودمن امیدوارم که نشر دهندگان این آثار که بی شک انگیزه شان خیرخواهانه است و هدفی جز  معرفی هر چه بیشتر اسلامپور و جلب نگاه ها به سمت شعر او ندارند، برای خواست زنده یاد اسلامپور احترام قائل شوند و در ارائه آثار ایشان رفتاری ژورنالیستی نداشته باشند، بلکه منشی مسئولانه و حرفه‌ای و در شان شاعر پیش بگیرند.

 

 

چه انگیزه‌ای شما را به گردآوری و انتشار آخرین مجموعه از کارهای او تشویق کرده است؟

 

پیش از هر چیز انگیزه شخصی توام با احساس مسئولیتبا شخصیت و شعر ایشان از سالهای بسیار دور آشنا هستم و ویژگی‌های شعر اسلامپور را در هیچ یک از شاعرانی که کارهایشان را خوانده بودم نیافتممی‌دانستم که او انسانی بود که شعرش در زمان خودش درک نشد و این موضوع برایم آزار دهنده بود..

زمانی که پس از مرگ اسلامپور به دیدارش رفتم و با پیکر بی جان، آپارتمان محقر و انبوه کاغذهایش مواجه شدم، برای انجام این پروژه به یقین رسیدمروزی که با دخترش لیلی در حال جمع آوری آپارتمانش و ساماندهی کاغذهای پراکنده بودیم در میان کاغذهایش، دست نوشته‌ای بود با این مضمون که  "پس از مرگم نوشته‌هایم را به یک خانم بسپاریدو لیلی خندید و‌گفت:" پدرم همیشه نگاه بسیار احترام آمیزی به خانم‌ها داشت،فکر می کنم این نوشته برای تو باشد".

به هرحال این اقدام در ادامه  پی گیرها از بیش از ده سال پیش است که سعی می کردم به روش‌های مختلف با واسطه و بی واسطه به خاطر او بیاورم که بسیارانی مشتاق حضورش و دانستن احوال شعری اوهستند ،اما هرگز فکر نمی‌کردم که این اتفاق پس از مرگ او رخ بدهد.

 کنار همه اینها با پرویز اسلامپور نسبت خانوادگی دارم .ایشان عموی مادرم هستند و سوال‌های من ازسال‌های دور درباره اسلامپور با پاسخ‌های مادرم که پرویز را بسیار دوست داشت روبرو می شد . مادرم همیشه از شخصیت مهربان و چهره زیبای عموی جوانش می گفت و اینکه دردرس های دبیرستان به مادرم کمک می کرد و اینکه پرویز همیشه بسیار خوش لباس و خوش برخورد بود. زنده‌یاد پدرم شعر او را نمی‌پسندید،از طرفدارن شعر متعهد بود و خودش هم چنین می‌نوشت .پدر با لبخند خاطره‌ای از اسلامپور تعریف می‌کرد با این مضمون که روزی پرویز با یک پرنده کوچک خشک شده روی انگشتش در حالی که دستش را بالا گرفته بود شعرخوانده بود. این تصویر از پرویز از نوجوانی برای همیشه در ذهن من ثبت شد.

احساس مسئولیت درباره شعر هم انگیزه دیگری است که مرا به این کار وا می‌دارد.می‌توانم بگویم که شعر پرویز اسلامپور به واقع شعری "دیگر" است. بدون شک بر شعر امروز و فردای  ایران اثر می‌گذارد. هوش مخاطب شعر امروز، اسلامپور را بهتر درک خواهد کرد.شعرهای او محصول انزوای  انسانی روحی و قلب و اندیشه‌ای ست که به دلیل  مواجه نبودن با جامعه، بازتاب‌هایی از آن را در خود ندارد و بر همین اصل و اساس روشن است که از درک و دریافت‌ها و شهودی ناب سرچشمه می‌گیرد و می‌تواند معرفی کننده  طریقی دیگر در شعر باشد.

 

تصمیم دارید چه مجموعه هایی از او را منتشر کنید و این کار کی به سرانجام می رسد؟

 

در بین تمامی آثار باقی مانده تصمیم ما این شد که به خواست خود او عمل کنیم و به ترتیب تاریخی، شعرهای منتشر نشده را در کتابهایی مجزا آماده کنیم.اما کار پس از بررسی آثار و یادداشتهای شاعر پیچیده‌تر شدزیرا گاه در یادداشتی نوشته بود که دفتری با سال‌ها تفاوت نوشت به دفتری دیگر اضافه شود.پس پایه را در انتخاب اشعار گذاشتم بر نخستین مجموعه منتشر نشده و باقی کار را بر اساس یادداشت‌ها پیش بردم..

این دفترها با وجود ویرایش‌های متعدد، دستیبابی به نسخه‌ی اصلی و نهایی را ممکن می‌کرد و به همین دلیل خوشبختانه پس از یازده ماه از درگذشت پرویز اسلامپور توانستم نخستین کتاب را به نام "طبقات جنون"کامل کنم و در گفتگو با آقای رئیس دانا مدیر محترم انتشارات نگاه، به ایشان  بسپارم

دفترهای دیگر نیز بررسی‌های  بیشتری نیاز دارد که پس از انجام یافتن ، منتشر خواهد شد.


بیان دیدگاه ها

نام و نام خانوادگی : *
ایمیل :
URL :
دیدگاه شما : *
 
کد امنیتی :