گزاره های پیوست ( 90 سال شعر نو پارسی ) / اثر علی باباچاهی
به معرفی فرهاد کریمی

نویسنده : فرهاد کریمی
تاریخ ارسال : دهم اردیبهشت ماه ١٣٩٣


اما تو چیز دیگری!
 
نگاهی به  " گزاره های پیوست "
( 90 سال شعر نو پارسی ) / اثر علی باباچاهی
 
 گزاره های پیوست 
- فرهاد کریمی :
 

در زمینه نقد و پژوهش و آنتولوژی شعر نو فارسی آثاری معتبر و مرجع نوشته و پرداخته شده است: «طلا در مس، براهنی» ـ «هلاک عقل به وقت اندیشیدن، یدا... رویایی» ـ «شعر امروز از آغاز تا امروز، محمدحقوقی» ـ «ادوار شعر فارسی، شفیعی کدکنی» ـ «چشم‌انداز شعر نو فارسی، عبدالحسین زرین‌کوب» ـ «تاریخ تحلیلی شعر نو، شمس لنگرودی». در سال‌های اخیر اما «گزاره‌های منفرد (سه جلدی) علی باباچاهی به عرصه نقد شعر عرضه شده که از دیدگاهی متفاوت و غیرمعمول، نقد و بررسی شعر جدید و جوان امروز ایران را مدّنظر قرار داده‌ است. در زمینه آنتولوژی شعر نیز با آثار در خور تأمل روبه‌رو بوده‌ایم: «از نیما تا بعد، فروغ فرخزاد» ـ «از نیما تا بعد، شمس لنگرودی ـ بخش دو ـ» ـ «هفتاد سال عاشقانه، محمدمختاری» ـ «عاشقانه‌ترین‌ها، علی باباچاهی» ـ «هزار و یک شب، محمدعلی سپانلو» و... اما در آستانه برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب امسال، با کتاب «گزاره‌های پیوست، ۹۰ سال شعر نو فارسی نوشته علی باباچاهی» روبه‌رو هستیم که توضیحات بالا مقدمه‌ای کوتاه بر آن بود.نخست باید گفت که این کتاب در ۶۵۲ صفحه فراهم شده و از ژانرهای مختلف شعری نمونه‌هایی آمده است. کتاب با مقدمه‌ای در ۱۳ صفحه همراه است که با عنوان «کلید نقره» چیستی و چرایی تدوین آن را توضیح می‌دهد. این مقدمه دارای ۱۶ بند است و در هر «بند» تعدادی از شاعران را «گروه» می‌کند. جالب اینکه هر «بند» زیر عنوانی قرار دارد که برگرفته از مصراع یا نیمه مصراعی از شعرهای نیماست که حدوداً چرایی همنشینی شعر و شاعران آن گروه را تلویحاً نشان می‌دهد. شکل‌گیری این آنتولوژی به امر زمان و ساحت‌های زیبایی‌شناسی نمونه آثار نظر دارد. از «گروه» که نام می‌بریم بدین معناست که لزوماً در ذیل آن با انبوهی از نام‌ها مواجه می‌شویم. گاهی در ذیل یک گروه با دو ـ سه نام روبه‌رو می‌شویم که افزون بر سنخیت آثارشان، هم‌زیستی تاریخی (تقویمی) دارند. در مَثَل زیرگروه ۵ «باهوش‌های سرکش/ اما» فقط تندرکیا و هوشنگ ایرانی آمده‌اند.در مقدمه کتاب آمده است: «کتاب حاضر یک آنتولوژی متعارف نیست، چرا که تنظیم و فصل‌بندی آن معطوف به حضور جریان‌ساز‌ها و نیز مدعیان جریان‌سازی است». در عین حال به موازات آن نحله‌های مختلف شعری مورد مطالعه قرار گرفته و به گزینش نمونه آثارشان پرداخته شده است. «۹۰ سال شعر نو فارسی» به نوعی روند کلی تحول «تدریجی ـ جهشی» شعر نو فارسی را از آغاز «افسانه ۱۳۰۱» تا کنون نشان می‌دهد (ص ۱۳). نکته قابل اشاره این است که شواهد (نمونه آثار) به تعبیر باباچاهی، گذر زمان را در شعر و شعر را در گذر زمان نشان می‌دهد. از سویی این شواهد، جریان‌ها و موج‌های گذرا و سنگین‌گذر را در طول این ۹۰ سال زیر نظر دارد. از همین منظر می‌توان گفت گرچه گزینش شعر‌ها مبنایی ارزش‌شناسانه دارند اما به عیان پیداست که در این مورد نخبه‌گرایی حرف نخست را نمی‌زند. در عین حال حضور شاعران معتبر ـ اگر نگوییم نخبه ـ بر چهره برخی دیگر پرتو ـ و نه سایه ـ افکنده است. عدم نخبه‌گرایی را بدین جهت مطرح کردم که زیر عنوان «یاد بعضی نفرات» نام ۴۴ شاعر آمده که باباچاهی در این مورد توضیح می‌دهد: «این گروه کم و بیش (ز کاروان جدا مانده)‌اند، هر یک به دلیلی! از عدم استمرار کاری گرفته تا حضرت اجل که مصلحت وقت را در این دیده که مهلت و کار بیشتر از چنگ آن‌ها به درآوَرَد. تعدادی از این شاعران اما همچنان می‌نویسند و شدیداً در بند نظرات و علایق چهل ـ پنجاه سال پیش خودشان‌اند» (ص ۱۱). اما در این گروه با چهره‌های با استعدادی نیز روبه‌روییم که خوش درخشیده‌اند و دولت مستعجل بوده‌اند. «۹۰ سال شعر نو فارسی» همانطور که باباچاهی در مقدمه کتاب یادآور می‌شود کاری‌ است متفاوت از دیگر آنتولوژی‌های شعر که در جای خود بسیار معتبرند. آنتولوژی‌های شعر تاکنون به این شیوه مرسوم عمل کرده‌اند که نمونه آثار و شاعران حاضر در کتاب بر مبنای تاریخی و بدون هیچگونه تفکیک و تشکیک زیبایی‌شناسانه‌ای ـ نه لزوماً به صورت فلّه‌ای ـ به کتاب راه یافته‌اند. بنابراین اینگونه آنتولوژی‌ها از نیما شروع و به جوان‌ترین شاعر ختم می‌شوند. در «۹۰ سال شعر نو فارسی» وضعیت به کلی فرق می‌کند، این کتابِ «جریان‌محور» گرچه مبنای تاریخی «حرکت»‌ها را زیر نظر دارد، اما جریان‌ساز‌ها و مدعیان جریان‌سازی که ‌گاه درون‌ساز بوده‌اند را محور کار قرار داده است. از این‌رو ‌گاه شاعر جوانی که هم‌سنخی خود را با جریانی شعری نشان می‌دهد، به ضرورت در میان (یا پایان) کتاب پدیدار می‌شود. در این کتاب اعتبار شعر شاعرانی که میانه خوبی با جریان‌سازی ندارند یا فاقد چنین ظرفیتی‌اند، به خوبی نشان داده شده‌است. در مَثَل ذیل عنوان «بخوان این همسفر با من ـ ب» از ۲۶ شاعر آثاری آورده شده است. باباچاهی در این خصوص توضیح می‌دهد: «... تعدادی از برجسته‌ترین‌های شعر امروز در میان نام‌هایی که در اینجا آمده‌اند، را می‌توان مشاهده کرد ـ ص۹».با تأکید می‌توان گفت که هیچگونه «ژانر» شعری از قلم نیفتاده است. صحبت از «شعر نو» فارسی است اما غزل‌سرایانی که دستی در نوسرایی دارند ذیل عنوان «بخوان‌ای همسفر با من ـ پ» آمده‌اند. ناگفته پیداست که عنوان‌ها سببی نیامده‌اند، «جنسِ» شعر و وجه تقویمی (زمان حضور) شاعر در تعیین عنوان‌ها نقش اصلی را برعهده دارند. در این کتاب‌گاه یک شاعر، یک‌تنه «عنوانی» را به خود اختصاص می‌دهد و شاعرانی که شعرشان رفاقت و سنخیتی با شعر او دارد ـ نه لزوماً تأثیر پذیرفته ـ ذیل عنوانی دیگر، «گروه» شده‌اند. نکته قابل تأمل اینکه به زبان سیاسی باید گفت این کتاب جنبه فراجناحی دارد. معیار گزینش، ارزش نسبی آثار بوده است در نتیجه با شاعرانی در این کتاب برخورد می‌کنیم که احتمالاً در دیگر آنتولوژی‌ها نشانی از آن‌ها نیست. در عین حال این موضوع سبب شده که شاعران قصیده‌سرا، رباعی‌پرداز و غزل‌سرا در این کتاب راه یابند، چرا که صحبت از «۹۰ سال شعر نو فارسی» در میان است. عدم حضور این تعداد شاعر احتمالاً براساس نقدی سلبی صورت نگرفته است. از همین منظر به تعداد ژانرهای شعری اهمیت داده شده و بر مکث و درنگ بر یک یا دو ژانر پرهیز شده است. در مًثَل ذیل عنوان «ماه می‌تابد رود است آرام» که خود پنج بخش را تشکیل داده، به شعر ساده اختصاص دارد. تفکیک این بخش از یکدیگر تصریحاً بر اساس قدمت حضور شاعران صورت گرفته، در عین حال این «هم‌نشینی» به وجه مشابهت و احتمالاً ارزش‌های زیبایی‌شناسانه شعر‌ها توجه دارد. به نظر می‌رسد که این آنتولوژی خواسته چیزی دیگر ـ نه لزوماً بهتر از دیگر آنتولوژی‌ها ـ باشد و بر معیارهای ثابت و از پیش مقرری استوار است. داوری در این مورد ، بی‌گمان بر عهده مخاطبان است.حرف آخر اینکه: شیوه تدوین این کتاب ـ فصل‌بندی‌ها و اسم‌گذاری‌ها ـ البته با توجه به مقدمه کتاب، گویا کروکی شعر نو فارسی را از دیروز تا اکنون کشیده است تا پژوهشگران با توجه به دقت در طرح این کروکی، به توسعه، گسترش و شرح و توضیحات خاص خودشان بپردازند. ضمن اینکه باباچاهی در این مورد خود در طول سال‌ها دست روی دست نگذاشته: «از گزاره‌های منفرد» گرفته تا «سه‌ دهه شاعران حرفه‌ای» ـ «شعر امروز، زن امروز» و این آنتولوژی که آثار ۲۸۵ شاعر نو‌پرداز را در بر می‌گیرد.


      چاپ صفحه


بیان دیدگاه ها

نام و نام خانوادگی : *
ایمیل :
URL :
دیدگاه شما : *
 
کد امنیتی :